Bharat Ratna: India's Highest Honour

ഭാരത് രത്ന എന്നാൽ 'ഭാരതത്തിന്റെ രത്നം' എന്നാണ് അർത്ഥം. ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ബഹുമതിയാണിത്. മനുഷ്യപ്രയത്നത്തിന്റെ ഏതു മേഖലയിലും 'ഏറ്റവും ഉന്നതമായ ക്രമത്തിലുള്ള അസാധാരണ സേവനം' അംഗീകരിക്കാനാണ് ഈ അവാർഡ് നൽകുന്നത്. ജാതി, മതം, തൊഴിൽ, പദവി, ലിംഗഭേദം എന്നിവ പരിഗണിക്കാതെ ആർക്കും ഈ ബഹുമതിക്ക് അർഹരാകാം — ഇന്ത്യൻ പൗരന്മാർക്ക് മാത്രമല്ല, വിദേശികൾക്കും.

History and Institution

1954 ജനുവരി 2-ന് അന്നത്തെ രാഷ്ട്രപതി ഡോ. രാജേന്ദ്ര പ്രസാദ് ഈ ബഹുമതി സ്ഥാപിച്ചു. പ്രധാനമന്ത്രി ജവാഹർലാൽ നെഹ്റുവിന്റെ ശുപാർശയെത്തുടർന്നാണ് ഇത് ഉടലെടുത്തത്. തുടക്കത്തിൽ കല, സാഹിത്യം, ശാസ്ത്രം, പൊതുസേവനം എന്നീ നാല് മേഖലകളിൽ മാത്രമായിരുന്നു അവാർഡ് പരിമിതപ്പെടുത്തിയിരുന്നത്. 2011 ഡിസംബറിൽ സർക്കാർ മാനദണ്ഡങ്ങൾ വിപുലീകരിച്ച് 'മനുഷ്യപ്രയത്നത്തിന്റെ ഏതു മേഖലയും' ഉൾപ്പെടുത്തി — ഇതാണ് കായികമേഖലയിൽ നിന്നുള്ളവർക്കും ഈ ബഹുമതി ലഭിക്കാൻ വഴിയൊരുക്കിയത്.

അവാർഡിന് നേരിടേണ്ടി വന്ന രണ്ട് ഇടവേളകൾ പരീക്ഷകളിൽ ചോദിക്കാറുണ്ട്: 1977 മുതൽ 1980 വരെയും 1993 മുതൽ 1995 വരെയും ഭാരത് രത്ന നൽകിയിരുന്നില്ല. ഒരു വർഷം പരമാവധി മൂന്ന് പേർക്കാണ് നൽകാറ് — എന്നാൽ 2024-ൽ അഞ്ചുപേർക്ക് നൽകി അപവാദം സൃഷ്ടിച്ചു.

The Medal and Its Design

ഭാരത് രത്ന മെഡൽ പ്രസിദ്ധ കലാകാരൻ നന്ദലാൽ ബോസ് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തതാണ് (അദ്ദേഹം തന്നെ പത്മവിഭൂഷൺ ജേതാവാണ്). അരയാൽ ഇലയുടെ ആകൃതിയിലുള്ള മെഡലാണിത് — വെങ്കലത്തിൽ നിർമ്മിച്ചത്, ഏകദേശം 5.8 സെ.മീ നീളവും 4.7 സെ.മീ വീതിയും. മെഡലിന്റെ മുൻവശത്ത് സൂര്യന്റെ ചിത്രവും ദേവനാഗരി ലിപിയിൽ 'ഭാരത് രത്ന' എന്ന വാക്കുകളും ആലേഖനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. പിൻവശത്ത് ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയചിഹ്നവും 'സത്യമേവ ജയതേ' എന്ന ദേശീയ ആപ്തവാക്യവും ഉണ്ട്. വെളുത്ത റിബണിൽ തൂക്കി കഴുത്തിൽ ധരിക്കുന്ന രീതിയാണിത്.

അവാർഡ് സ്വീകരിക്കുന്നയാൾക്ക് രാഷ്ട്രപതി ഒപ്പിട്ട 'സനദ്' (സർട്ടിഫിക്കറ്റ്) കൂടി ലഭിക്കും. പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു വസ്തുത: ഭാരത് രത്നയ്ക്ക് സാമ്പത്തിക ഗ്രാന്റോ പണമോ ലഭിക്കില്ല — ഇത് പൂർണമായും ആദരസൂചകമായ ബഹുമതിയാണ്. ഇന്ത്യൻ പദവി ക്രമത്തിൽ (order of precedence) ഭാരത് രത്ന ജേതാക്കൾ ഏഴാം സ്ഥാനത്താണ്.

Eligibility and Selection Process

ഭാരത് രത്നയ്ക്ക് പ്രത്യേക അപേക്ഷാ ഫോമോ നാമനിർദ്ദേശ പ്രക്രിയയോ പൊതുജനങ്ങൾക്കായി തുറന്നിട്ടില്ല. പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ ശുപാർശയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ രാഷ്ട്രപതിയാണ് അവാർഡ് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്. എല്ലാ വർഷവും നൽകണമെന്ന നിർബന്ധമില്ല. മരണാനന്തര ബഹുമതിയായി നൽകാനും വ്യവസ്ഥയുണ്ട് — യഥാർത്ഥ നിയമങ്ങളിൽ ഇതിന് അനുമതി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; മുൻ പ്രധാനമന്ത്രി ലാൽ ബഹാദൂർ ശാസ്ത്രിയെ ആദരിക്കാനായി 1966 ജനുവരിയിൽ നിയമങ്ങൾ ഭേദഗതി ചെയ്തു. അങ്ങനെ ശാസ്ത്രി മരണാനന്തരം ഭാരത് രത്ന നേടിയ ആദ്യ വ്യക്തിയായി.

Notable Recipients Over the Years

1954-ൽ ആദ്യമായി മൂന്നുപേർക്ക് ഒരുമിച്ച് ബഹുമതി ലഭിച്ചു — സി. രാജഗോപാലാചാരി (അവസാന ഗവർണർ ജനറൽ), ഡോ. സർവേപ്പള്ളി രാധാകൃഷ്ണൻ (തത്ത്വചിന്തകൻ, രണ്ടാം രാഷ്ട്രപതി), ഡോ. സി. വി. രാമൻ (നോബൽ സമ്മാന ജേതാവായ ഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞൻ). ഓർമ്മിക്കാൻ എളുപ്പമുള്ള മ്നെമോണിക്: 'രാജാ-രാധാ-രാമൻ'.

പരീക്ഷകളിൽ ആവർത്തിച്ച് ചോദിക്കുന്ന റെക്കോർഡുകൾ:

• ആദ്യ വനിത: ഇന്ദിരാ ഗാന്ധി (1971) — ഇന്ത്യയുടെ ആദ്യ വനിതാ പ്രധാനമന്ത്രി.
• ആദ്യ വിദേശി: ഖാൻ അബ്ദുൾ ഗഫാർ ഖാൻ (1987) — 'അതിർത്തി ഗാന്ധി' എന്നറിയപ്പെടുന്ന പാകിസ്താനി നേതാവ്.
• രണ്ടാം വിദേശി: നെൽസൺ മണ്ടേല (1990) — ദക്ഷിണാഫ്രിക്കൻ നേതാവ്.
• ആദ്യ കായികതാരം: സച്ചിൻ ടെണ്ടുൽക്കർ (2014) — 40-ാം വയസ്സിൽ ബഹുമതി നേടിയ ഏറ്റവും പ്രായം കുറഞ്ഞ ജേതാവ് കൂടിയാണ് അദ്ദേഹം; ഇതുവരെയുള്ള ഏക കായികതാരം.
• ഏറ്റവും പ്രായം കൂടിയ ജേതാവ്: ധൊണ്ഡോ കേശവ് കർവെ (1958) — 100-ാം ജന്മദിനത്തിൽ ബഹുമതി ലഭിച്ച സാമൂഹിക പരിഷ്കർത്താവ്.
• മദർ തെരേസ (1980): അൽബേനിയൻ വംശജയാണെങ്കിലും ഇന്ത്യൻ പൗരത്വമുള്ളയാളായിരുന്നു.

ശ്രദ്ധേയരായ മറ്റ് ജേതാക്കൾ: ഡോ. ബി. ആർ. അംബേദ്കർ (1990, മരണാനന്തരം), സർദാർ വല്ലഭ്ഭായ് പട്ടേൽ (1991, മരണാനന്തരം), ജെ. ആർ. ഡി. ടാറ്റ (1992), സത്യജിത് റേ (1992), ഡോ. എ. പി. ജെ. അബ്ദുൾ കലാം (1997), എം. എസ്. സുബ്ബുലക്ഷ്മി (1998), ലതാ മങ്കേഷ്കർ (2001), ഉസ്താദ് ബിസ്മില്ലാ ഖാൻ (2001), പണ്ഡിറ്റ് ഭീംസെൻ ജോഷി (2008), സി. എൻ. ആർ. റാവു (2014), അടൽ ബിഹാരി വാജ്പേയി (2015), പ്രണബ് മുഖർജി (2019).

The 2024 Batch: Largest Ever

2024-ൽ ഭാരത് രത്ന ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഒറ്റബാച്ച് — അഞ്ചുപേർക്ക് ബഹുമതി പ്രഖ്യാപിച്ചു:

• കർപൂരി ഠാക്കൂർ (മരണാനന്തരം) — ബിഹാർ മുൻ മുഖ്യമന്ത്രി, സോഷ്യലിസ്റ്റ് നേതാവ്; 100-ാം ജന്മവാർഷികത്തോടനുബന്ധിച്ചാണ് പ്രഖ്യാപനം.
• ലാൽ കൃഷ്ണ അദ്വാനി — മുതിർന്ന ബിജെപി നേതാവ്, മുൻ ഉപപ്രധാനമന്ത്രി.
• പി. വി. നരസിംഹ റാവു (മരണാനന്തരം) — മുൻ പ്രധാനമന്ത്രി, സാമ്പത്തിക ഉദാരവൽക്കരണത്തിന്റെ ശില്പി.
• ചൗധരി ചരൺ സിങ് (മരണാനന്തരം) — മുൻ പ്രധാനമന്ത്രി, കർഷക നേതാവ്.
• എം. എസ്. സ്വാമിനാഥൻ (മരണാനന്തരം) — പ്രശസ്ത കാർഷിക ശാസ്ത്രജ്ഞൻ, ഹരിതവിപ്ലവത്തിന്റെ പിതാവ്.

2024-ലെ അഞ്ചുപേരിൽ നാലുപേരും മരണാനന്തരം ബഹുമതി നേടിയവരാണ്. 2024 വരെ ആകെ 53 പേർക്ക് ഭാരത് രത്ന ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട് — ഇതിൽ 18 പേർ മരണാനന്തരം. 2025-ലും 2026-ലും (ഒക്ടോബർ വരെ) പുതിയ ഭാരത് രത്ന പ്രഖ്യാപനങ്ങളൊന്നും ഉണ്ടായിട്ടില്ല.

Recipients Through the Decades

ഏഴ് പതിറ്റാണ്ടുകളിലായി 53 പേർക്ക് ഈ ബഹുമതി ലഭിച്ചു. പ്രധാന ജേതാക്കളുടെ ദശകവാരി ചുരുക്കം താഴെ:

കാലഘട്ടം	ശ്രദ്ധേയരായ ജേതാക്കൾ
1954–1966	രാജഗോപാലാചാരി, രാധാകൃഷ്ണൻ, സി. വി. രാമൻ (1954); ഭഗവാൻ ദാസ്, എം. വിശ്വേശ്വരയ്യ, ജവാഹർലാൽ നെഹ്റു (1955); ഗോവിന്ദ് വല്ലഭ് പന്ത് (1957); രാജേന്ദ്ര പ്രസാദ് (1962); ലാൽ ബഹാദൂർ ശാസ്ത്രി (1966, ആദ്യ മരണാനന്തരം)
1971–1988	ഇന്ദിരാ ഗാന്ധി (1971); വി. വി. ഗിരി (1975); കെ. കാമരാജ് (1976); മദർ തെരേസ (1980); വിനോബാ ഭാവെ (1983); ഖാൻ അബ്ദുൾ ഗഫാർ ഖാൻ (1987, ആദ്യ വിദേശി); എം. ജി. രാമചന്ദ്രൻ (1988)
1990–1999	ബി. ആർ. അംബേദ്കർ, നെൽസൺ മണ്ടേല (1990); രാജീവ് ഗാന്ധി, സർദാർ പട്ടേൽ, മൊറാർജി ദേശായി (1991); ജെ. ആർ. ഡി. ടാറ്റ, സത്യജിത് റേ (1992); എ. പി. ജെ. അബ്ദുൾ കലാം (1997); എം. എസ്. സുബ്ബുലക്ഷ്മി, ജയപ്രകാശ് നാരായണൻ (1998); രവി ശങ്കർ, അമർത്യ സെൻ (1999)
2001–2019	ലതാ മങ്കേഷ്കർ, ബിസ്മില്ലാ ഖാൻ (2001); ഭീംസെൻ ജോഷി (2008); സി. എൻ. ആർ. റാവു, സച്ചിൻ ടെണ്ടുൽക്കർ (2014); മദൻ മോഹൻ മാളവ്യ, അടൽ ബിഹാരി വാജ്പേയി (2015); നാനാജി ദേശ്മുഖ്, ഭൂപൻ ഹസാരിക, പ്രണബ് മുഖർജി (2019)
2024	കർപൂരി ഠാക്കൂർ, എൽ. കെ. അദ്വാനി, പി. വി. നരസിംഹ റാവു, ചൗധരി ചരൺ സിങ്, എം. എസ്. സ്വാമിനാഥൻ — ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഒറ്റബാച്ച്

Kerala Connection

കേരളവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭാരത് രത്ന ജേതാക്കളെക്കുറിച്ചും പരീക്ഷകളിൽ ചോദ്യങ്ങൾ വരാറുണ്ട്. കർണാടക സംഗീതത്തിലെ അതുല്യ പ്രതിഭ എം. എസ്. സുബ്ബുലക്ഷ്മി (1998) — മധുരയിൽ ജനിച്ചെങ്കിലും കേരളത്തിലെ സംഗീതലോകവുമായി അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തിയിരുന്ന വ്യക്തിത്വം. ചലച്ചിത്ര-സംഗീത മേഖലയിൽ നിന്ന് കെ. ജെ. യേശുദാസിന് ഇതുവരെ ഭാരത് രത്ന ലഭിച്ചിട്ടില്ല എന്നത് ശ്രദ്ധേയമായ വസ്തുതയാണ്. കൂടാതെ, 2024-ലെ ജേതാവ് എം. എസ്. സ്വാമിനാഥൻ കേരളത്തിൽ ജനിച്ച ശാസ്ത്രജ്ഞനാണ് (കുംഭകോണത്ത് ജനനം — തമിഴ്നാട്; പക്ഷേ ഹരിതവിപ്ലവത്തിലൂടെ ഇന്ത്യൻ കൃഷിയെ മാറ്റിമറിച്ച വ്യക്തി).

Why This Award Matters for PSC Exams

കേരള PSC ഉൾപ്പെടെയുള്ള പരീക്ഷകളിൽ ഭാരത് രത്നയിൽ നിന്ന് സ്ഥിരമായി ചോദ്യങ്ങൾ വരുന്ന മേഖലകളാണ്: സ്ഥാപനവർഷം (1954), ആദ്യ ജേതാക്കൾ, മെഡൽ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തയാൾ (നന്ദലാൽ ബോസ്), മരണാനന്തര വ്യവസ്ഥയുടെ തുടക്കം (1966, ശാസ്ത്രി), വിദേശ ജേതാക്കൾ (ഗഫാർ ഖാൻ, മണ്ടേല), വനിതാ-കായിക റെക്കോർഡുകൾ, ഇടവേള വർഷങ്ങൾ, ഏറ്റവും പുതിയ ബാച്ച് (2024-ലെ അഞ്ചുപേർ). 'പണമില്ലാത്ത ബഹുമതി' എന്ന പ്രത്യേകതയും പത്മ അവാർഡുകളുമായുള്ള വ്യത്യാസവും (പത്മ അവാർഡുകൾക്ക് പണമില്ലെങ്കിലും ഭാരത് രത്നയാണ് പരമോന്നതം) ഓർത്തിരിക്കുക.

Key Facts for Exams

• ഭാരത് രത്ന സ്ഥാപിതമായത് 1954 ജനുവരി 2-ന് — അന്നത്തെ രാഷ്ട്രപതി ഡോ. രാജേന്ദ്ര പ്രസാദ്, നെഹ്റുവിന്റെ ശുപാർശപ്രകാരം.
• ഇന്ത്യയുടെ പരമോന്നത ബഹുമതി; പണമോ ഗ്രാന്റോ ഇല്ല — സനദും മെഡലും മാത്രം.
• മെഡൽ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തത് നന്ദലാൽ ബോസ്; അരയാൽ ഇല ആകൃതി, വെങ്കലം; മുൻവശത്ത് സൂര്യനും 'ഭാരത് രത്ന'യും, പിൻവശത്ത് ദേശീയചിഹ്നവും 'സത്യമേവ ജയതേ'യും.
• ആദ്യ ജേതാക്കൾ (1954): സി. രാജഗോപാലാചാരി, സർവേപ്പള്ളി രാധാകൃഷ്ണൻ, സി. വി. രാമൻ.
• ആദ്യ വനിത: ഇന്ദിരാ ഗാന്ധി (1971); ആദ്യ മരണാനന്തരം: ലാൽ ബഹാദൂർ ശാസ്ത്രി (1966); ആദ്യ വിദേശി: ഖാൻ അബ്ദുൾ ഗഫാർ ഖാൻ (1987).
• ഏക കായികതാരം സച്ചിൻ ടെണ്ടുൽക്കർ (2014) — 40 വയസ്സിൽ ഏറ്റവും പ്രായം കുറഞ്ഞ ജേതാവ്; ഏറ്റവും പ്രായം കൂടിയത് ധൊണ്ഡോ കേശവ് കർവെ (100 വയസ്സ്, 1958).
• 2011-ൽ മാനദണ്ഡം വിപുലീകരിച്ചു — 'മനുഷ്യപ്രയത്നത്തിന്റെ ഏതു മേഖലയും'.
• 1977–80, 1993–95 കാലങ്ങളിൽ അവാർഡ് നൽകിയില്ല; ഒരു വർഷം പരമാവധി 3 പേർ (2024-ൽ 5 പേർ — ഏറ്റവും വലിയ ബാച്ച്).
• 2024 ബാച്ച്: കർപൂരി ഠാക്കൂർ, എൽ. കെ. അദ്വാനി, പി. വി. നരസിംഹ റാവു, ചൗധരി ചരൺ സിങ്, എം. എസ്. സ്വാമിനാഥൻ.
• ആകെ 53 ജേതാക്കൾ (2024 വരെ), 18 പേർ മരണാനന്തരം; പദവി ക്രമത്തിൽ ഏഴാം സ്ഥാനം.