ബ്രഹ്മഗുപ്തൻ: പൂജ്യത്തിന്റെ ഗണിതം
പൂജ്യത്തെ ഒരു സംഖ്യയായി ആദ്യമായി നിയമങ്ങൾ നൽകി വിവരിച്ച ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞനാണ് ബ്രഹ്മഗുപ്തൻ. ബ്രഹ്മസ്ഫുടസിദ്ധാന്തം രചിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഭാവനകൾ പരിചയപ്പെടാം.
പൂജ്യത്തെ ഒരു സംഖ്യയായി ആദ്യമായി വ്യവസ്ഥാപിതമായി വിവരിച്ച ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞനാണ് ബ്രഹ്മഗുപ്തൻ. ക്രി.വ. 628-ൽ രചിച്ച ബ്രഹ്മസ്ഫുടസിദ്ധാന്തത്തിൽ പൂജ്യത്തിന്റെയും ഋണസംഖ്യകളുടെയും ഗണിത നിയമങ്ങൾ അദ്ദേഹം നൽകി. ഇത് ഗണിതശാസ്ത്ര ചരിത്രത്തിലെ നാഴികക്കല്ലാണ്.
ജീവിതവും ബ്രഹ്മസ്ഫുടസിദ്ധാന്തവും
ബ്രഹ്മഗുപ്തൻ ഏകദേശം ക്രി.വ. 598-ൽ പടിഞ്ഞാറൻ ഇന്ത്യയിലെ ഭില്ലമാലയിൽ (ഇന്നത്തെ രാജസ്ഥാനിലെ ഭിൻമാൾ) ജനിച്ചതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മുപ്പതാം വയസ്സിൽ, ക്രി.വ. 628-ൽ, അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മസ്ഫുടസിദ്ധാന്തം പൂർത്തിയാക്കി. 24 അധ്യായങ്ങളും ഏകദേശം 1,008 ശ്ലോകങ്ങളുമുള്ള ഈ ഗ്രന്ഥം പ്രധാനമായും ജ്യോതിശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചാണ്. ഗണിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അധ്യായം 12-ഉം ബീജഗണിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അധ്യായം 18-ഉം ആണ് ഗണിതശാസ്ത്രത്തിന് ഏറ്റവും പ്രധാനം. പിന്നീട് ക്രി.വ. 665-ൽ അദ്ദേഹം ഖണ്ഡഖാദ്യകം എന്ന ഗ്രന്ഥവും രചിച്ചു.
പൂജ്യത്തിന്റെയും ഋണസംഖ്യകളുടെയും നിയമങ്ങൾ
ഒരു സംഖ്യയിൽ നിന്ന് അതേ സംഖ്യ കുറച്ചാൽ പൂജ്യം ലഭിക്കുമെന്നാണ് ബ്രഹ്മഗുപ്തൻ പൂജ്യത്തെ നിർവചിച്ചത്. പൂജ്യം കൂട്ടുകയോ കുറയ്ക്കുകയോ ചെയ്താൽ സംഖ്യ മാറില്ലെന്നും പൂജ്യത്തെ ഏത് സംഖ്യ കൊണ്ട് ഗുണിച്ചാലും പൂജ്യം തന്നെയെന്നും അദ്ദേഹം എഴുതി. ഋണസംഖ്യകളെ അദ്ദേഹം കടങ്ങൾ എന്നും ധനസംഖ്യകളെ സമ്പത്തുകൾ എന്നും വിളിച്ചു. രണ്ട് കടങ്ങളുടെ ഗുണനഫലം സമ്പത്താണെന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിയമം. അതായത് ഋണസംഖ്യയെ ഋണസംഖ്യ കൊണ്ട് ഗുണിച്ചാൽ ധനസംഖ്യ ലഭിക്കും. ധനസംഖ്യയ്ക്ക് രണ്ട് വർഗമൂലങ്ങളുണ്ടെന്നും അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. പൂജ്യത്തെ പൂജ്യം കൊണ്ട് ഹരിക്കുന്നത് പൂജ്യമാണെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിയമം തെറ്റായിരുന്നു. പൂജ്യം കൊണ്ടുള്ള ഹരണം ആധുനിക ഗണിതത്തിൽ നിർവചിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.
മറ്റ് സംഭാവനകൾ
ചക്രീയ ചതുർഭുജത്തിന്റെ വിസ്തീർണ്ണം അതിന്റെ നാല് വശങ്ങളിൽ നിന്ന് കണ്ടെത്തുന്ന സൂത്രവാക്യം ബ്രഹ്മഗുപ്തന്റെ പേരിലറിയപ്പെടുന്നു. ത്രിഭുജത്തിന്റെ വിസ്തീർണ്ണത്തിനുള്ള ഹെറോൺ സൂത്രവാക്യത്തിന്റെ സാമാന്യവൽക്കരണമാണിത്. Nx² + 1 = y² എന്ന രൂപത്തിലുള്ള സമവാക്യങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിനുള്ള രീതിയും അദ്ദേഹം വികസിപ്പിച്ചു. ഈ സമവാക്യം പിന്നീട് പെൽ സമവാക്യം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു. ക്രി.വ. 773-ൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥം അറബിയിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടതോടെ ഇന്ത്യൻ ഗണിതം അറബ് ലോകത്തും അവിടെ നിന്ന് യൂറോപ്പിലും എത്തി.
ജ്യോതിശാസ്ത്രത്തിലെ സംഭാവനകൾ
ഗണിതത്തിന് പുറമെ ജ്യോതിശാസ്ത്രത്തിലും ബ്രഹ്മഗുപ്തൻ പ്രധാന സംഭാവനകൾ നൽകി. ഗ്രഹങ്ങളുടെ ചലനം, ഗ്രഹണങ്ങളുടെ പ്രവചനം, ചന്ദ്രന്റെ ഘട്ടങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങളുടെ സംയോഗം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ബ്രഹ്മസ്ഫുടസിദ്ധാന്തത്തിൽ വിശദമായി വിവരിക്കുന്നു. ഉജ്ജയിനിയിലെ ജ്യോതിശാസ്ത്ര കേന്ദ്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം പ്രവർത്തിച്ചു. അക്കാലത്ത് ഉജ്ജയിനി ഇന്ത്യയിലെ പ്രധാന ജ്യോതിശാസ്ത്ര കേന്ദ്രമായിരുന്നു. ഗ്രഹണങ്ങൾക്ക് കാരണം നിഴലുകളാണെന്ന ആര്യഭടന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിനെ ബ്രഹ്മഗുപ്തൻ എതിർത്തു. എങ്കിലും ഗ്രഹണ സമയം കണക്കാക്കുന്നതിനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ രീതികൾ കൃത്യമായിരുന്നു. ക്രി.വ. 665-ൽ രചിച്ച ഖണ്ഡഖാദ്യകം ജ്യോതിശാസ്ത്ര കണക്കുകൂട്ടലുകൾക്കുള്ള പ്രായോഗിക ഗ്രന്ഥമായിരുന്നു.
അറബ് ലോകത്തേക്കുള്ള വ്യാപനം
ക്രി.വ. 773-ൽ ബ്രഹ്മഗുപ്തന്റെ ബ്രഹ്മസ്ഫുടസിദ്ധാന്തം അറബിയിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടു. ഖലീഫ അൽ-മൻസൂറിന്റെ കാലത്ത് ഉജ്ജയിനിൽ നിന്നുള്ള പണ്ഡിതൻ കനകന്റെ സഹായത്തോടെ മുഹമ്മദ് ഇബ്നു ഇബ്രാഹിം അൽ-ഫസാരിയാണ് വിവർത്തനം നടത്തിയത്. സിന്ധിന്ദ് എന്ന പേരിലാണ് ഈ വിവർത്തനം അറിയപ്പെട്ടത്. ഇതിലൂടെ ഇന്ത്യൻ ഗണിതവും ജ്യോതിശാസ്ത്രവും അറബ് ലോകത്തിലെത്തി. അറബ് പണ്ഡിതന്മാർ ഇന്ത്യൻ സംഖ്യാ സമ്പ്രദായം സ്വീകരിച്ചു. പിന്നീട് ഈ സംഖ്യകൾ യൂറോപ്പിലെത്തി. ഇന്ന് ലോകമെമ്പാടും ഉപയോഗിക്കുന്ന അറബി സംഖ്യകൾ എന്നറിയപ്പെടുന്ന സംഖ്യകളുടെ ഉത്ഭവം ഇന്ത്യയിലാണ്.
ബീജഗണിതത്തിലെ മറ്റ് സംഭാവനകൾ
ദ്വിഘാത സമവാക്യങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിനുള്ള സൂത്രവാക്യം ബ്രഹ്മഗുപ്തൻ നൽകി. ax² + bx = c എന്ന രൂപത്തിലുള്ള സമവാക്യങ്ങളുടെ പരിഹാരം കണ്ടെത്തുന്ന രീതി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥത്തിലുണ്ട്. ഇത് ഇന്ന് സ്കൂളുകളിൽ പഠിപ്പിക്കുന്ന ദ്വിഘാത സൂത്രവാക്യത്തിന്റെ ആദ്യരൂപമാണ്. Nx² + 1 = y² എന്ന സമവാക്യം പരിഹരിക്കുന്നതിനുള്ള സംയോജന രീതിയും അദ്ദേഹം വികസിപ്പിച്ചു. ഒരു പരിഹാരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു പരിഹാരം ഉണ്ടാക്കുന്ന ഈ രീതി പിൽക്കാലത്ത് പെൽ സമവാക്യത്തിന്റെ പഠനത്തിൽ പ്രധാനമായി. രണ്ട് വർഗങ്ങളുടെ തുകയുടെ ഗുണനഫലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ബ്രഹ്മഗുപ്ത സർവസമവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിലറിയപ്പെടുന്നു. ധനസംഖ്യയ്ക്ക് രണ്ട് വർഗമൂലങ്ങളുണ്ടെന്നും അദ്ദേഹം തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ഋണസംഖ്യയുടെ വർഗമൂലം കണ്ടെത്താനാവില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം കുറിച്ചു.
ഖണ്ഡഖാദ്യകവും പിൽക്കാല ജീവിതവും
ക്രി.വ. 665-ൽ ബ്രഹ്മഗുപ്തൻ ഖണ്ഡഖാദ്യകം എന്ന ഗ്രന്ഥം രചിച്ചു. ജ്യോതിശാസ്ത്ര കണക്കുകൂട്ടലുകൾക്കുള്ള പ്രായോഗിക കൈപ്പുസ്തകമായിരുന്നു ഇത്. പഞ്ചാംഗം തയ്യാറാക്കുന്നതിനും ഗ്രഹണങ്ങൾ പ്രവചിക്കുന്നതിനും ഈ ഗ്രന്ഥം ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടു. ബ്രഹ്മഗുപ്തൻ ആര്യഭടന്റെ ചില ആശയങ്ങളെ വിമർശിച്ചു. ഭൂമി ഭ്രമണം ചെയ്യുന്നുവെന്ന ആര്യഭടന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിനോട് അദ്ദേഹം യോജിച്ചില്ല. എങ്കിലും ഗണിതശാസ്ത്രത്തിൽ ആര്യഭടന്റെ പാരമ്പര്യം അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോയി. ഏകദേശം ക്രി.വ. 668-ൽ അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ അറബ് ലോകത്തിലൂടെ ലോകമെമ്പാടും പ്രചരിച്ചു. പൂജ്യത്തിന്റെ ഗണിതം ഇന്ന് ലോകമെമ്പാടും പഠിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ഗണിതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്.
ബ്രഹ്മഗുപ്തൻ പഠിച്ച Nx² + 1 = y² എന്ന സമവാക്യം പിൽക്കാലത്ത് പെൽ സമവാക്യം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെട്ടു. പതിനേഴാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഇംഗ്ലീഷ് ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞൻ ജോൺ പെല്ലിന്റെ പേരിലാണ് ഇത് അറിയപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ പെൽ ഈ സമവാക്യം പരിഹരിച്ചിരുന്നില്ല. ബ്രഹ്മഗുപ്തനും ഭാസ്കരാചാര്യരും ഇതിന് പരിഹാര രീതികൾ വികസിപ്പിച്ചിരുന്നു. യൂറോപ്പിൽ ഫെർമയും ഓയ്ലറും ഈ സമവാക്യം പഠിച്ചത് ആയിരം വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷമാണ്. ഇന്ത്യൻ ഗണിതശാസ്ത്രജ്ഞർ യൂറോപ്പിനെക്കാൾ നൂറ്റാണ്ടുകൾ മുമ്പ് ഈ മേഖലയിൽ മുന്നേറിയിരുന്നുവെന്ന് ഇത് കാണിക്കുന്നു.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | വിശദാംശം |
|---|---|
| കാലം | ഏകദേശം ക്രി.വ. 598–668, ഭില്ലമാല |
| പ്രധാന കൃതി | ബ്രഹ്മസ്ഫുടസിദ്ധാന്തം, ക്രി.വ. 628 |
| പ്രധാന സംഭാവന | പൂജ്യത്തിന്റെ ഗണിത നിയമങ്ങൾ |
| ഋണസംഖ്യകൾ | കടങ്ങൾ എന്ന് വിളിച്ചു; രണ്ട് ഋണങ്ങളുടെ ഗുണനഫലം ധനമാണ് |
| ജ്യാമിതി | ചക്രീയ ചതുർഭുജ വിസ്തീർണ്ണ സൂത്രവാക്യം |
| മറ്റൊരു കൃതി | ഖണ്ഡഖാദ്യകം, ക്രി.വ. 665 |