E-Waste Management in India

ഉപയോഗം കഴിഞ്ഞ മൊബൈൽ ഫോണുകൾ, കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ, ടെലിവിഷനുകൾ, ഗൃഹോപകരണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ഇലക്ട്രിക്കൽ-ഇലക്ട്രോണിക് ഉപകരണങ്ങളുടെ മാലിന്യമാണ് ഇ-മാലിന്യം (E-Waste). ഡിജിറ്റൽ വിപ്ലവത്തിന്റെയും വേഗത്തിൽ മാറുന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും കാലത്ത് ലോകത്ത് ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ വളരുന്ന മാലിന്യശ്രേണിയാണിത്. ഇന്ത്യ ഇന്ന് ലോകത്തെ ഏറ്റവും വലിയ ഇ-മാലിന്യ ഉത്പാദകരിൽ മുൻനിരയിലാണ്. ഇ-മാലിന്യത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഈയം, മെർക്കുറി, കാഡ്മിയം തുടങ്ങിയ അപകടകരമായ പദാർത്ഥങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായി സംസ്കരിച്ചില്ലെങ്കിൽ മണ്ണിനും ജലത്തിനും മനുഷ്യാരോഗ്യത്തിനും ഗുരുതരമായ ഭീഷണിയാണ്. ഈ വെല്ലുവിളി നേരിടാൻ ഇന്ത്യ രൂപംനൽകിയ നിയമചട്ടക്കൂടിനെക്കുറിച്ചാണ് ഈ ലേഖനം. പരിസ്ഥിതി-സാമ്പത്തിക വിഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് പി.എസ്.സി. പരീക്ഷകളിൽ സ്ഥിരം ചോദ്യങ്ങൾ ലഭിക്കുന്ന മേഖലയാണിത്.

The 2016 Rules: Foundation of E-Waste Regulation

പരിസ്ഥിതി (സംരക്ഷണ) നിയമം, 1986 പ്രകാരം കേന്ദ്ര വനം-പരിസ്ഥിതി-കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാന മന്ത്രാലയം വിജ്ഞാപനം ചെയ്ത ഇ-മാലിന്യ (പരിപാലന) ചട്ടങ്ങൾ, 2016 2016 ഒക്ടോബർ 1 മുതൽ പ്രാബല്യത്തിൽ വന്നു. ഷെഡ്യൂൾ ഒന്നിൽ പട്ടികപ്പെടുത്തിയ 21 തരം ഇലക്ട്രിക്കൽ-ഇലക്ട്രോണിക് ഉപകരണങ്ങൾക്ക് (EEE) ഈ ചട്ടങ്ങൾ ബാധകമായിരുന്നു. ചട്ടങ്ങളുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങൾ ഇവയാണ്: ഉത്പാദകർക്ക് വിപുലീകൃത ഉത്പാദക ഉത്തരവാദിത്തം (EPR) ഏർപ്പെടുത്തുക, കാര്യക്ഷമമായ ഇ-മാലിന്യ ശേഖരണ സംവിധാനം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, അംഗീകൃത വിഘടന-പുനരുപയോഗ കേന്ദ്രങ്ങളിലൂടെ പരിസ്ഥിതി സുരക്ഷിതമായ പുനരുപയോഗം ഉറപ്പാക്കുക, നിയമവിരുദ്ധമായ പുനരുപയോഗ പ്രവർത്തനങ്ങൾ കുറയ്ക്കുക, ഇലക്ട്രോണിക് ഉപകരണങ്ങളിലെ അപകടകരമായ പദാർത്ഥങ്ങളുടെ അളവ് കുറയ്ക്കുക. ഉത്പാദകർ EPR പദ്ധതിയിൽ സൂചിപ്പിച്ച മാലിന്യ ഉത്പാദനത്തിന്റെ നിശ്ചിത ശതമാനം ശേഖരിക്കണമെന്ന ശേഖരണ ലക്ഷ്യങ്ങൾ ചട്ടങ്ങളിൽ നിശ്ചയിച്ചു — 2017-18-ൽ 10 ശതമാനത്തിൽ തുടങ്ങി ഓരോ വർഷവും 10 ശതമാനം വീതം വർധിച്ച് 2023 മുതൽ 70 ശതമാനമായി (2018-19: 20%, 2019-20: 30%, 2020-21: 40%, 2021-22: 50%, 2022-23: 60%). നിർമ്മാതാവ്, ഉത്പാദകൻ, ബൾക്ക് ഉപഭോക്താവ്, വിഘടനക്കാരൻ, പുനരുപയോഗക്കാരൻ എന്നിവരുടെ ചുമതലകളും ചട്ടങ്ങൾ നിർവചിക്കുന്നു.

The 2022 Rules: A Comprehensive Overhaul

2016-ലെ ചട്ടങ്ങളെ സമഗ്രമായി പരിഷ്കരിച്ച് 2022 നവംബറിൽ വിജ്ഞാപനം ചെയ്ത ഇ-മാലിന്യ (പരിപാലന) ചട്ടങ്ങൾ, 2022 2023 ഏപ്രിൽ 1 മുതൽ പ്രാബല്യത്തിൽ വന്നു. ഷെഡ്യൂൾ ഒന്നിൽ പട്ടികപ്പെടുത്തിയ 106 ഇലക്ട്രിക്കൽ-ഇലക്ട്രോണിക് ഉപകരണങ്ങളെയാണ് പുതിയ ചട്ടങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് — മൊബൈൽ ഫോണുകൾ, കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ, യു.പി.എസ്. സംവിധാനങ്ങൾ, ടാബ്ലെറ്റുകൾ, ജി.പി.എസ്. ഉപകരണങ്ങൾ, സോളാർ പാനലുകൾ തുടങ്ങിയവ ഉൾപ്പെടെ. പുതിയ ചട്ടങ്ങളുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സവിശേഷത മെച്ചപ്പെട്ട EPR വ്യവസ്ഥയാണ്: നിർമ്മാതാവ്, ഉത്പാദകൻ, പുനരുദ്ധാരകൻ (refurbisher), പുനരുപയോഗക്കാരൻ എന്നിവരെല്ലാം സി.പി.സി.ബി. വികസിപ്പിച്ച ഓൺലൈൻ പോർട്ടലിൽ നിർബന്ധമായും രജിസ്റ്റർ ചെയ്യണം. EPR സർട്ടിഫിക്കറ്റുകൾ കൈമാറിയാണ് ഉത്പാദകർ തങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നത്. അനൗപചാരിക മേഖലയെ ഔപചാരിക മേഖലയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാനും ഇ-മാലിന്യം പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദപരമായി പുനരുപയോഗം ചെയ്യുന്നത് ഉറപ്പാക്കാനും പുതിയ വ്യവസ്ഥകൾ സഹായിക്കുന്നു. പരിസ്ഥിതി നഷ്ടപരിഹാരം, പരിശോധനയും ഓഡിറ്റും എന്നീ വ്യവസ്ഥകളും ആദ്യമായി ഉൾപ്പെടുത്തി. വിഘടന-പുനരുപയോഗ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ അംഗീകാരം, രജിസ്ട്രേഷൻ, നൈപുണ്യ വികസനം, സുരക്ഷ, ആരോഗ്യം എന്നിവയും ചട്ടങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കുന്നു. വൃത്താകൃതിയിലുള്ള സമ്പദ് വ്യവസ്ഥയെ (circular economy) പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക എന്നതും 2022-ലെ ചട്ടങ്ങളുടെ പ്രഖ്യാപിത ലക്ഷ്യമാണ്.

Hazardous Substances and Health Risks

ഇ-മാലിന്യത്തിലെ അപകടകരമായ പദാർത്ഥങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യവസ്ഥകൾ ചട്ടങ്ങളുടെ നിർണായക ഭാഗമാണ്. ഇലക്ട്രോണിക് ഉപകരണങ്ങളിലും അവയുടെ ഘടകങ്ങളിലും ഈയം, മെർക്കുറി തുടങ്ങിയ അപകടകരമായ പദാർത്ഥങ്ങൾ നിശ്ചിത പരമാവധി സാന്ദ്രതയിൽ കൂടുതൽ അടങ്ങിയിരിക്കാൻ പാടില്ലെന്ന് ചട്ടങ്ങൾ നിഷ്കർഷിക്കുന്നു. ശാസ്ത്രീയവും പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദവുമായ രീതിയിൽ സംസ്കരിച്ചാൽ ഇ-മാലിന്യം ആരോഗ്യത്തിനോ പരിസ്ഥിതിക്കോ ദോഷം ചെയ്യില്ല. എന്നാൽ ഉപയോഗപ്രദമായ ഘടകങ്ങൾ വേർതിരിച്ചെടുക്കാൻ അശാസ്ത്രീയവും പ്രാകൃതവുമായ രീതികൾ ഉപയോഗിച്ചാൽ, അല്ലെങ്കിൽ മാലിന്യം തുറസ്സായ സ്ഥലത്ത് ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ഗുരുതരമായ ആരോഗ്യ അപകടങ്ങളും പരിസ്ഥിതി നാശവും ഉണ്ടാകും. ഈയം നാഡീവ്യൂഹത്തെയും വൃക്കകളെയും ബാധിക്കുമ്പോൾ മെർക്കുറി തലച്ചോറിനും നാഡീവ്യൂഹത്തിനും ക്ഷതമേൽപ്പിക്കുന്നു; കാഡ്മിയം വൃക്ക തകരാറിനും അസ്ഥി രോഗങ്ങൾക്കും കാരണമാകുന്നു. അനൗപചാരിക മേഖലയിലെ ആസിഡ് ബാത്ത്, തുറന്ന കത്തിക്കൽ തുടങ്ങിയ രീതികളാണ് ഏറ്റവും അപകടകരം — ഇവയെ ഔപചാരിക സംവിധാനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരിക എന്നതാണ് 2022-ലെ ചട്ടങ്ങളുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങളിലൊന്ന്.

Scale of Generation and Recycling

രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ഉത്പാദകർ നൽകുന്ന രാജ്യവ്യാപകമായ വിൽപ്പന വിവരങ്ങളുടെയും ഉപകരണങ്ങളുടെ ശരാശരി ആയുസ്സിന്റെയും അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് സി.പി.സി.ബി. ദേശീയതലത്തിൽ ഇ-മാലിന്യ ഉത്പാദനം കണക്കാക്കുന്നത്. കണക്കുകൾ ആശങ്കാജനകമായ വളർച്ചയാണ് കാണിക്കുന്നത്: 2019-20-ൽ 10,14,961 ടൺ ആയിരുന്നത് 2020-21-ൽ 13,46,496 ടണ്ണായും 2021-22-ൽ 16,01,155 ടണ്ണായും ഉയർന്നു. ശേഖരിച്ച് വിഘടിപ്പിച്ച് പുനരുപയോഗം ചെയ്തതിന്റെ അളവ് 2019-20-ൽ 2,24,041 ടണ്ണിൽ (22.07%) നിന്ന് 2021-22-ൽ 5,27,132 ടണ്ണായി (32.92%) വർധിച്ചു — പുരോഗതിയുണ്ടെങ്കിലും മൂന്നിൽ രണ്ട് മാലിന്യവും ഇപ്പോഴും ഔപചാരിക സംവിധാനത്തിന് പുറത്താണ്. മറ്റ് പ്രധാന സമ്പദ് വ്യവസ്ഥകളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഇന്ത്യയുടെ ഉത്പാദനം അത്ര വലുതല്ലെന്ന് സർക്കാർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുമ്പോഴും, അതിവേഗം വളരുന്ന ഡിജിറ്റൽ ഉപഭോഗം ഭാവിയിൽ വലിയ വെല്ലുവിളി ഉയർത്തും.

Import Ban and Related Frameworks

അപകടകരവും മറ്റ് മാലിന്യങ്ങളും (പരിപാലനവും അതിർത്തി കടന്നുള്ള നീക്കവും) ചട്ടങ്ങൾ, 2016 പ്രകാരം അപകടകരമായ മാലിന്യങ്ങളുടെ ഇറക്കുമതിയും കയറ്റുമതിയും നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. ഇ-മാലിന്യം ഈ ചട്ടങ്ങളുടെ ആറാം ഷെഡ്യൂളിൽ ബാസൽ നമ്പർ A1180 പ്രകാരം പട്ടികപ്പെടുത്തി ഇറക്കുമതി നിരോധിച്ചിരിക്കുന്നു — വികസിത രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഇ-മാലിന്യ ഡമ്പിംഗ് തടയാനുള്ള പ്രധാന കവചമാണിത്. ഇ-മാലിന്യ ചട്ടങ്ങൾക്ക് പുറമെ ബാറ്ററി മാലിന്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് 2022 ഓഗസ്റ്റ് 24-ന് വിജ്ഞാപനം ചെയ്ത ബാറ്ററി മാലിന്യ പരിപാലന ചട്ടങ്ങൾ, 2022-ഉം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഇലക്ട്രിക് വാഹന ബാറ്ററികൾ ഉൾപ്പെടെ എല്ലാത്തരം ബാറ്ററികൾക്കും ഇത് EPR ലക്ഷ്യങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്തുന്നു.

Why It Matters for PSC Exams

ഇ-മാലിന്യ ചട്ടങ്ങൾ പരിസ്ഥിതി നിയമനിർമ്മാണം, സുസ്ഥിര വികസനം, ആരോഗ്യം എന്നീ വിഷയങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പരീക്ഷകളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. 2016-ലെ ചട്ടങ്ങൾ പ്രാബല്യത്തിൽ വന്ന തീയതി (2016 ഒക്ടോബർ 1), 2022-ലെ ചട്ടങ്ങൾ വിജ്ഞാപനം ചെയ്ത മാസം (2022 നവംബർ) പ്രാബല്യ തീയതി (2023 ഏപ്രിൽ 1), 21-ൽ നിന്ന് 106 ആയി ഉയർന്ന ഉപകരണങ്ങളുടെ എണ്ണം, ശേഖരണ ലക്ഷ്യങ്ങളുടെ ശതമാനക്രമം (10% മുതൽ 70% വരെ), EPR, CPCB പോർട്ടൽ, ബാസൽ A1180 ഇറക്കുമതി നിരോധനം എന്നിവയാണ് പ്രധാന പരീക്ഷാ വസ്തുതകൾ.

Key Facts for Exams

• ഇ-മാലിന്യ (പരിപാലന) ചട്ടങ്ങൾ, 2016 പ്രാബല്യത്തിൽ വന്നത് 2016 ഒക്ടോബർ 1-ന്.
• 2016-ലെ ചട്ടങ്ങൾ ഷെഡ്യൂൾ ഒന്നിലെ 21 തരം ഇലക്ട്രിക്കൽ-ഇലക്ട്രോണിക് ഉപകരണങ്ങൾക്ക് ബാധകമായിരുന്നു.
• 2016-ലെ ചട്ടങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ: EPR അംഗീകാരം, ശേഖരണ സംവിധാനം, സുരക്ഷിത പുനരുപയോഗം, നിയമവിരുദ്ധ പുനരുപയോഗം കുറയ്ക്കൽ, അപകടകര പദാർത്ഥങ്ങൾ കുറയ്ക്കൽ.
• ശേഖരണ ലക്ഷ്യങ്ങൾ: 2017-18-ൽ 10% മുതൽ ഓരോ വർഷവും 10% വീതം വർധിച്ച് 2023 മുതൽ 70%.
• ഇ-മാലിന്യ (പരിപാലന) ചട്ടങ്ങൾ, 2022 വിജ്ഞാപനം ചെയ്തത് 2022 നവംബറിൽ; പ്രാബല്യത്തിൽ വന്നത് 2023 ഏപ്രിൽ 1-ന്.
• 2022-ലെ ചട്ടങ്ങൾ ഷെഡ്യൂൾ ഒന്നിലെ 106 ഉപകരണങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു (മൊബൈൽ ഫോണുകൾ, കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ, സോളാർ പാനലുകൾ ഉൾപ്പെടെ).
• നിർമ്മാതാവ്, ഉത്പാദകൻ, പുനരുദ്ധാരകൻ, പുനരുപയോഗക്കാരൻ എന്നിവർ CPCB പോർട്ടലിൽ രജിസ്റ്റർ ചെയ്യണം.
• പുതിയ വ്യവസ്ഥകൾ: പരിസ്ഥിതി നഷ്ടപരിഹാരം, പരിശോധനയും ഓഡിറ്റും, അനൗപചാരിക മേഖലയെ ഔപചാരികവൽക്കരിക്കൽ.
• ഉപകരണങ്ങളിൽ ഈയം, മെർക്കുറി തുടങ്ങിയവ നിശ്ചിത പരിധിക്കുമേൽ പാടില്ല (RoHS വ്യവസ്ഥ).
• 2021-22-ൽ ഇന്ത്യയിൽ 16,01,155 ടൺ ഇ-മാലിന്യം; 32.92% മാത്രം ഔപചാരികമായി പുനരുപയോഗിച്ചു.
• ഇ-മാലിന്യ ഇറക്കുമതി നിരോധിച്ചു: അപകടകര മാലിന്യ ചട്ടങ്ങൾ, 2016-ലെ ബാസൽ നമ്പർ A1180 പ്രകാരം.
• ബന്ധപ്പെട്ട ചട്ടം: ബാറ്ററി മാലിന്യ പരിപാലന ചട്ടങ്ങൾ, 2022 (2022 ഓഗസ്റ്റ് 24-ന് വിജ്ഞാപനം).