മേഘ്നാദ് സാഹ: ജ്യോതിർഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞൻ
നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വർണരാജി വിശദീകരിക്കുന്ന സാഹ അയോണീകരണ സമവാക്യം രൂപപ്പെടുത്തിയ ജ്യോതിർഭൗതികശാസ്ത്രജ്ഞനാണ് മേഘ്നാദ് സാഹ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതവും ശാസ്ത്ര സംഭാവനകളും പരിചയപ്പെടാം.
നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വർണരാജി (സ്പെക്ട്രം) അവയുടെ താപനിലയുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്ന് വിശദീകരിച്ച സാഹ അയോണീകരണ സമവാക്യം രൂപപ്പെടുത്തിയ ശാസ്ത്രജ്ഞനാണ് മേഘ്നാദ് സാഹ. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടങ്ങളിൽ ഒന്നായാണ് ഈ സമവാക്യം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.
ആദ്യകാല ജീവിതവും വിദ്യാഭ്യാസവും
1893 ഒക്ടോബർ 6-ന് ധാക്കയ്ക്ക് സമീപമുള്ള ഷവോരാത്തോലി ഗ്രാമത്തിലാണ് മേഘ്നാദ് സാഹ ജനിച്ചത്. ദരിദ്രമായ കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച അദ്ദേഹം സ്കോളർഷിപ്പുകളുടെ സഹായത്തോടെയാണ് പഠിച്ചത്. കൊൽക്കത്തയിലെ പ്രസിഡൻസി കോളേജിൽ നിന്ന് ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിൽ ബിരുദം നേടി. പിന്നീട് കൊൽക്കത്ത സർവകലാശാലയിൽ അധ്യാപകനായി. സത്യേന്ദ്രനാഥ് ബോസുമൊത്ത് ആൽബർട്ട് ഐൻസ്റ്റൈന്റെ പ്രബന്ധങ്ങൾ ഇംഗ്ലീഷിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്തതും സാഹയുടെ ആദ്യകാല പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
സാഹ അയോണീകരണ സമവാക്യം
ഒരു മൂലകം വളരെ ഉയർന്ന താപനിലയിൽ ചൂടാക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ ആറ്റങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇലക്ട്രോണുകൾ വിട്ടുപോകുന്ന പ്രക്രിയയാണ് താപ അയോണീകരണം. 1920-ഓടെ സാഹ ഇതിനെക്കുറിച്ചുള്ള സമവാക്യം രൂപപ്പെടുത്തി. ഒരു നക്ഷത്രത്തിന്റെ വർണരാജിയിൽ കാണുന്ന രേഖകൾ അതിന്റെ താപനിലയെയും മർദത്തെയും ആശ്രയിച്ചാണെന്ന് ഈ സമവാക്യം വിശദീകരിച്ചു. നക്ഷത്രങ്ങളെ അവയുടെ വർണരാജി അനുസരിച്ച് തരംതിരിക്കുന്ന രീതിക്ക് ഇത് ശാസ്ത്രീയ അടിത്തറ നൽകി. നക്ഷത്ര ജ്യോതിർഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ വാതിൽ തുറന്ന നേട്ടമായാണ് ഇത് വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നത്.
സ്ഥാപന നിർമാതാവും പൊതുജീവിതവും
1923 മുതൽ 1938 വരെ അലഹബാദ് സർവകലാശാലയിൽ പ്രൊഫസറായിരുന്നു സാഹ. പിന്നീട് കൊൽക്കത്ത സർവകലാശാലയിൽ ശാസ്ത്ര വിഭാഗത്തിന്റെ ഡീനായി മരണം വരെ സേവനമനുഷ്ഠിച്ചു. അലഹബാദിൽ ഭൗതികശാസ്ത്ര വിഭാഗവും കൊൽക്കത്തയിൽ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ന്യൂക്ലിയർ ഫിസിക്സും സ്ഥാപിക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹം പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചു. ഈ സ്ഥാപനം ഇന്ന് സാഹ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ന്യൂക്ലിയർ ഫിസിക്സ് എന്നറിയപ്പെടുന്നു. 1952-ൽ അദ്ദേഹം പാർലമെന്റിലേക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. 1956 ഫെബ്രുവരി 16-ന് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു.
മറ്റ് ശാസ്ത്ര പ്രവർത്തനങ്ങൾ
സാഹ സമവാക്യത്തിന് പുറമെ മറ്റ് നിരവധി മേഖലകളിലും മേഘ്നാദ് സാഹ പ്രവർത്തിച്ചു. സൗരകിരണങ്ങളുടെ ഭാരവും മർദവും അളക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ഉപകരണം അദ്ദേഹം കണ്ടുപിടിച്ചു. ബി.എൻ. ശ്രീവാസ്തവയോടൊപ്പം എഴുതിയ 'എ ട്രീറ്റീസ് ഓൺ ഹീറ്റ്' (1931) എന്ന ഗ്രന്ഥം ഭൗതികശാസ്ത്ര വിദ്യാർത്ഥികൾക്കിടയിൽ പ്രശസ്തമായി. 1935-ൽ അദ്ദേഹം 'സയൻസ് ആൻഡ് കൾച്ചർ' എന്ന ശാസ്ത്ര മാസിക ആരംഭിച്ചു. ഇന്ത്യയിൽ ശാസ്ത്രബോധം വളർത്തുന്നതിൽ ഈ മാസിക പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചു. നദീതട വികസന പദ്ധതികളിലും അദ്ദേഹത്തിന് താൽപ്പര്യമുണ്ടായിരുന്നു. ശാസ്ത്രം സാധാരണക്കാരുടെ ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്താൻ ഉപയോഗിക്കണമെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാഴ്ചപ്പാട്.
ശാസ്ത്ര സംഘടനകളുടെ സ്ഥാപകൻ
ശാസ്ത്ര സ്ഥാപനങ്ങൾ കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നതിൽ സാഹ പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചു. അലഹബാദിൽ നാഷണൽ അക്കാദമി ഓഫ് സയൻസസും കൊൽക്കത്തയിൽ ഇന്ത്യൻ ഫിസിക്കൽ സൊസൈറ്റിയും സ്ഥാപിക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹം മുൻകൈയെടുത്തു. അലഹബാദ് സർവകലാശാലയിൽ ഭൗതികശാസ്ത്ര വിഭാഗം ശക്തിപ്പെടുത്തിയതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഭാവനയാണ്. കൊൽക്കത്തയിലെ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ന്യൂക്ലിയർ ഫിസിക്സ് പിന്നീട് സാഹ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ന്യൂക്ലിയർ ഫിസിക്സ് എന്നറിയപ്പെട്ടു. 1952-ൽ അദ്ദേഹം ലോക്സഭയിലേക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. ശാസ്ത്രജ്ഞൻ എന്ന നിലയിൽ മാത്രമല്ല, ശാസ്ത്ര നയം രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിലും അദ്ദേഹം സജീവമായി.
നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വർണരാജി തരംതിരിവ്
നക്ഷത്രങ്ങളെ അവയുടെ വർണരാജി അനുസരിച്ച് ഒ, ബി, എ, എഫ്, ജി, കെ, എം എന്നീ വിഭാഗങ്ങളായി തരംതിരിക്കുന്ന രീതി അക്കാലത്ത് നിലവിലുണ്ടായിരുന്നു. എന്നാൽ എന്തുകൊണ്ടാണ് നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വർണരാജികൾ വ്യത്യാസപ്പെടുന്നതെന്ന് ആർക്കും വ്യക്തമായിരുന്നില്ല. സാഹ സമവാക്യം ഇതിന് ഉത്തരം നൽകി. നക്ഷത്രത്തിന്റെ താപനില കൂടുമ്പോൾ അതിലെ മൂലകങ്ങൾ കൂടുതൽ അയോണീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് വർണരാജിയിലെ രേഖകളുടെ വ്യത്യാസത്തിന് കാരണം. സൂര്യനെപ്പോലുള്ള താരതമ്യേന തണുത്ത നക്ഷത്രങ്ങളിലും വളരെ ചൂടുള്ള നക്ഷത്രങ്ങളിലും ഒരേ മൂലകം വ്യത്യസ്ത രേഖകൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു. സാഹയുടെ സമവാക്യം ഉപയോഗിച്ച് നക്ഷത്രത്തിന്റെ വർണരാജിയിൽ നിന്ന് അതിന്റെ താപനില കണക്കാക്കാൻ കഴിഞ്ഞു. ഇത് ആധുനിക ജ്യോതിർഭൗതികശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിത്തറയായി.
രാഷ്ട്രീയ ജീവിതവും ശാസ്ത്രനയവും
1952-ൽ മേഘ്നാദ് സാഹ ലോക്സഭയിലേക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. പാർലമെന്റിൽ ശാസ്ത്ര വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും വ്യവസായ വികസനത്തിനും വേണ്ടി അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. ശാസ്ത്രം സാധാരണക്കാരുടെ ജീവിതം മെച്ചപ്പെടുത്താൻ ഉപയോഗിക്കണമെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാട്. നദീതട വികസന പദ്ധതികൾ ശാസ്ത്രീയമായി ആസൂത്രണം ചെയ്യണമെന്ന് അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടു. 1927-ൽ അദ്ദേഹം റോയൽ സൊസൈറ്റിയുടെ ഫെലോ ആയി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു. ശാസ്ത്രജ്ഞൻ, അധ്യാപകൻ, സ്ഥാപന നിർമാതാവ്, പാർലമെന്റ് അംഗം എന്നീ നിലകളിലെല്ലാം അദ്ദേഹം സംഭാവന നൽകി. 1956 ഫെബ്രുവരി 16-ന് ന്യൂഡൽഹിയിൽ വെച്ച് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. കൊൽക്കത്തയിലെ സാഹ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ന്യൂക്ലിയർ ഫിസിക്സ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിൽ ഇന്നും ഗവേഷണം നടത്തുന്നു.
സാഹ സമവാക്യം ഇന്ന് ജ്യോതിശാസ്ത്രത്തിൽ വ്യാപകമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങളുടെ അന്തരീക്ഷത്തിലെ താപനിലയും മർദവും കണക്കാക്കാൻ ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള വാതകത്തിന്റെയും നെബുലകളുടെയും അവസ്ഥ പഠിക്കാനും സമവാക്യം സഹായിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ അന്തരീക്ഷത്തിലെ മൂലകങ്ങളുടെ അയോണീകരണവും ഇതിലൂടെ വിശദീകരിക്കാം. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ രൂപപ്പെടുത്തിയ ഈ സമവാക്യം ഇന്നും ജ്യോതിർഭൗതികശാസ്ത്ര പാഠപുസ്തകങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ അന്താരാഷ്ട്ര അംഗീകാരത്തിന് ഈ സമവാക്യം വലിയ സംഭാവന നൽകി.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | വിശദാംശം |
|---|---|
| ജനനം | 1893 ഒക്ടോബർ 6, ഷവോരാത്തോലി, ധാക്കയ്ക്ക് സമീപം |
| പ്രധാന സംഭാവന | സാഹ അയോണീകരണ സമവാക്യം (ഏകദേശം 1920) |
| അധ്യാപനം | അലഹബാദ് സർവകലാശാല 1923–1938; കൊൽക്കത്ത സർവകലാശാല പിന്നീട് |
| സ്ഥാപനങ്ങൾ | സാഹ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ന്യൂക്ലിയർ ഫിസിക്സ്, കൊൽക്കത്ത |
| മരണം | 1956 ഫെബ്രുവരി 16 |