ശ്രീമൂലം പ്രജാസഭ: ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ ജനകീയ സഭ
1904 ഒക്ടോബർ 1-ന് ശ്രീമൂലം തിരുനാൾ രൂപീകരിച്ച ശ്രീമൂലം പ്രജാസഭ ഇന്ത്യാ ചരിത്രത്തിലെ ആദ്യത്തെ ജനകീയമായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട നിയമനിർമ്മാണ സഭയാണ്.
തിരുവിതാംകൂറിലെ ശ്രീമൂലം പ്രജാസഭ — ശ്രീമൂലം പോപ്പുലർ അസംബ്ലി — ഇന്ത്യാ ചരിത്രത്തിലെ ആദ്യത്തെ ജനകീയമായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട നിയമനിർമ്മാണ സഭയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. 1904 ഒക്ടോബർ 1-ന് ശ്രീമൂലം തിരുനാൾ രാമവർമ്മ മഹാരാജാവ് ഭരണത്തിൽ ജനപങ്കാളിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കാൻ രൂപീകരിച്ച ഈ സഭ, കേരളത്തിലെ പ്രാതിനിധ്യ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പരിണാമത്തിലെ നാഴികക്കല്ലാണ്.
1888-ലെ നിയമസഭയിൽ നിന്ന് പ്രജാസഭയിലേക്ക്
1886-ൽ തിരുവിതാംകൂർ മഹാരാജാവായ ശ്രീമൂലം തിരുനാൾ 1888 മാർച്ച് 30-ലെ ഉത്തരവിലൂടെ എട്ട് നിയമിത അംഗങ്ങളുള്ള നിയമനിർമ്മാണ കൗൺസിൽ രൂപീകരിച്ചു. ദിവാൻ ടി. രാമറാവുവിന്റെ ശുപാർശയിലായിരുന്നു ഇത്. 1898-ൽ കൗൺസിലിന്റെ അംഗസംഖ്യ 15 ആയി (ഒമ്പത് ഉദ്യോഗസ്ഥരും ആറ് അനുദ്യോഗസ്ഥരും) വർദ്ധിപ്പിച്ചു. കൂടുതൽ പ്രാതിനിധ്യം വേണമെന്ന ആവശ്യം ശക്തമായതോടെ 1904-ൽ 88 അംഗങ്ങളുള്ള താഴത്തെ സഭയായി ശ്രീമൂലം പ്രജാസഭ രൂപംകൊണ്ടു. നിയമനിർമ്മാണ സഭയല്ലായിരുന്നെങ്കിലും, തങ്ങളുടെ ആവശ്യങ്ങളും പരാതികളും സർക്കാരിന്റെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടുത്താൻ ജനങ്ങൾക്ക് അവസരം നൽകുക എന്നതായിരുന്നു ലക്ഷ്യം.
ഘടനയും തിരഞ്ഞെടുപ്പും
ആദ്യഘട്ടത്തിൽ അംഗങ്ങളെ തിരഞ്ഞെടുത്തിരുന്നില്ല — ഓരോ താലൂക്കിൽ നിന്നും രണ്ട് വീതം പ്രതിനിധികളെ ജില്ലാ മേധാവികൾ (ദിവാൻ പേഷ്കാർമാർ) ഭൂവുടമകളിലും വ്യാപാരികളിലും നിന്ന് തിരഞ്ഞെടുത്തു. വാർഷിക കരം 100 രൂപയിൽ കുറയാതെ അടയ്ക്കുന്ന ഭൂവുടമകളും അറ്റ വാർഷിക വരുമാനം 6000 രൂപയോ അതിലധികമോ ഉള്ളവരുമായിരുന്നു യോഗ്യർ. 1904 ഒക്ടോബർ 22-ന് രാവിലെ 11 മണിക്ക് തിരുവനന്തപുരത്തെ വിക്ടോറിയ ജൂബിലി ടൗൺ ഹാളിൽ (വി.ജെ.ടി. ഹാൾ) ആദ്യ സമ്മേളനം നടന്നു. ഒരു വർഷത്തിനുള്ളിൽ ചരിത്രപരമായ മാറ്റമുണ്ടായി — 1905 മെയ് 1-ലെ നിയന്ത്രണത്തിലൂടെ 100 അംഗങ്ങളിൽ 77 പേരെ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശം ജനങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ചു; 23 പേർ നാമനിർദ്ദേശം ചെയ്യപ്പെട്ടു. 1905 ഒക്ടോബർ 21-ന് ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ സമ്മേളനം നടന്നു.
പൈതൃകം
വോട്ടവകാശം പരിമിതമായിരുന്നെങ്കിലും — വാർഷിക കരം 50 രൂപയോ അറ്റ വരുമാനം 2000 രൂപയോ ഉള്ളവർക്കും പത്ത് വർഷത്തെ ബിരുദധാരികൾക്കും മാത്രം — പ്രജാസഭ ജനാധിപത്യ പരിഷ്കാരങ്ങളിലേക്കുള്ള നിർണ്ണായക ചുവടായിരുന്നു. തിരുവിതാംകൂർ നിയമസഭയുടെ രൂപീകരണത്തിലേക്കും കേരളത്തിലെ നിയമനിർമ്മാണ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ വികാസത്തിലേക്കും ഇത് വഴിയൊരുക്കി. ഇന്ത്യയിലെ ഒരു നാട്ടുരാജ്യത്തിലെ ആദ്യത്തെ ജനാധിപത്യപരമായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട നിയമനിർമ്മാണ കൗൺസിൽ എന്ന നിലയിൽ ശ്രീമൂലം പ്രജാസഭയ്ക്ക് ചരിത്രത്തിൽ സവിശേഷ സ്ഥാനമുണ്ട്.