വിശാഖ കേസ് 1997: ജോലിസ്ഥലത്തെ ലൈംഗിക പീഡനം
1997-ലെ വിശാഖ കേസിൽ സുപ്രീം കോടതി ജോലിസ്ഥലത്തെ ലൈംഗിക പീഡനം തടയാൻ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ രൂപീകരിച്ചു. 2013-ലെ നിയമം വരുന്നതുവരെ ഇവയായിരുന്നു ഇന്ത്യയിലെ നിയമം.
ജോലിസ്ഥലത്തെ ലൈംഗിക പീഡനത്തിനെതിരെ ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യമായി സമഗ്രമായ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ രൂപീകരിച്ച വിധിയാണ് 1997-ലെ വിശാഖ കേസ്. രാജസ്ഥാനിലെ സാമൂഹിക പ്രവർത്തക ഭൻവരി ദേവി നേരിട്ട ക്രൂരതയെത്തുടർന്നാണ് ഈ കേസ് ഉണ്ടായത്. 1997 ഓഗസ്റ്റ് 13-ന് സുപ്രീം കോടതി വിധി പറഞ്ഞു. നിയമം ഇല്ലാതിരുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ കോടതി തന്നെ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ രൂപീകരിച്ചതാണ് ഈ വിധിയുടെ പ്രത്യേകത.
കേസിന്റെ പശ്ചാത്തലം
രാജസ്ഥാൻ സർക്കാരിന്റെ വനിതാ വികസന പദ്ധതിയിൽ സാമൂഹിക പ്രവർത്തകയായിരുന്നു ഭൻവരി ദേവി. ബാലവിവാഹം തടയാനുള്ള ശ്രമത്തിനിടെ 1992 സെപ്റ്റംബർ 22-ന് അവർ കൂട്ടബലാത്സംഗത്തിന് ഇരയായി. കുറ്റവാളികൾക്കെതിരായ നിയമനടപടികൾ ഫലപ്രദമായില്ല. ഇതിനെത്തുടർന്ന് വിശാഖ എന്ന വനിതാ സംഘടനയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പൊതുതാത്പര്യ ഹർജി സുപ്രീം കോടതിയിൽ സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ജോലിസ്ഥലത്തെ ലൈംഗിക പീഡനം തടയാൻ നിയമമില്ലാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ മൗലികാവകാശങ്ങൾ നടപ്പാക്കാൻ കോടതി ഇടപെടണമെന്നായിരുന്നു ആവശ്യം.
കോടതിയുടെ വിധിയും മാർഗനിർദേശങ്ങളും
ജോലിസ്ഥലത്തെ ലൈംഗിക പീഡനം ആർട്ടിക്കിൾ 14 (സമത്വം), ആർട്ടിക്കിൾ 15 (വിവേചനത്തിനെതിരായ സംരക്ഷണം), ആർട്ടിക്കിൾ 19(1)(ജി) (തൊഴിൽ ചെയ്യാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം), ആർട്ടിക്കിൾ 21 (ജീവനും അന്തസ്സോടെ ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം) എന്നിവയുടെ ലംഘനമാണെന്ന് കോടതി വ്യക്തമാക്കി. സ്ത്രീകൾക്കെതിരായ എല്ലാ വിവേചനങ്ങളും ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള സിഡാവ് (CEDAW) ഉടമ്പടിയും കോടതി പരിഗണിച്ചു. ലൈംഗിക പീഡനം എന്നാൽ അനഭിമതമായ ലൈംഗിക സ്വഭാവമുള്ള പെരുമാറ്റമാണെന്ന് കോടതി നിർവചിച്ചു: ശാരീരിക സമ്പർക്കം, ലൈംഗിക ആനുകൂല്യങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെടൽ, ലൈംഗികച്ചുവയുള്ള പരാമർശങ്ങൾ, അശ്ലീലചിത്രങ്ങൾ കാണിക്കൽ തുടങ്ങിയവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടും.
വിശാഖ മാർഗനിർദേശങ്ങളുടെ ഉള്ളടക്കം
തൊഴിലുടമകൾ സുരക്ഷിതമായ തൊഴിലന്തരീക്ഷം ഒരുക്കണമെന്ന് മാർഗനിർദേശങ്ങൾ നിഷ്കർഷിച്ചു. പരാതികൾ കൈകാര്യം ചെയ്യാൻ പരാതി പരിഹാര സമിതികൾ രൂപീകരിക്കണം; അതിൽ ഭൂരിഭാഗവും സ്ത്രീകളായിരിക്കണം. പരാതികളിൽ രഹസ്യാത്മകത പാലിക്കണം, സമയബന്ധിതമായി നടപടിയെടുക്കണം, ബോധവൽക്കരണം നടത്തണം. ഭരണഘടനയുടെ ആർട്ടിക്കിൾ 141 പ്രകാരം ഈ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ നിയമത്തിന്റെ ശക്തിയുള്ളവയായിരുന്നു. നിയമം വരുന്നതുവരെ ഇവയാണ് പ്രാബല്യത്തിലുണ്ടായിരുന്നത്. 2013-ൽ ജോലിസ്ഥലത്തെ സ്ത്രീകൾക്കെതിരായ ലൈംഗിക പീഡനം (തടയൽ, നിരോധനം, പരിഹാരം) നിയമം പാസായതോടെ വിശാഖ മാർഗനിർദേശങ്ങൾക്ക് പകരം നിയമം വന്നു.
2013-ലെ നിയമവും ഇന്നത്തെ സ്ഥിതിയും
വിശാഖ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ 16 വർഷം നിയമമായി പ്രവർത്തിച്ചശേഷം 2013-ൽ പാർലമെന്റ് ജോലിസ്ഥലത്തെ സ്ത്രീകൾക്കെതിരായ ലൈംഗിക പീഡനം (തടയൽ, നിരോധനം, പരിഹാരം) നിയമം പാസാക്കി. ഈ നിയമപ്രകാരം പത്ത് അല്ലെങ്കിൽ അതിലധികം ജീവനക്കാരുള്ള എല്ലാ സ്ഥാപനങ്ങളിലും ആഭ്യന്തര പരാതി സമിതി (ഐസിസി) രൂപീകരിക്കണം. പരാതി നൽകാനുള്ള സമയപരിധി മൂന്ന് മാസമാണ്; ആവശ്യമെങ്കിൽ മൂന്ന് മാസം കൂടി നീട്ടാം. തൊഴിലുടമകൾ ബോധവൽക്കരണ പരിപാടികൾ നടത്തുകയും സുരക്ഷിതമായ തൊഴിലന്തരീക്ഷം ഉറപ്പാക്കുകയും വേണം. 2013-ലെ മേധാ കോട്വാൾ ലേലെ കേസിൽ സുപ്രീം കോടതി വിശാഖ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ കർശനമായി നടപ്പാക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടു. സർക്കാർ ഷീ-ബോക്സ് എന്ന ഓൺലൈൻ പരാതി പോർട്ടലും ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ പല ചെറുകിട സ്ഥാപനങ്ങളിലും ആഭ്യന്തര സമിതികൾ ഇപ്പോഴും രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ലെന്നാണ് റിപ്പോർട്ടുകൾ. വിശാഖ കേസിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന, നിയമമില്ലാത്തിടത്ത് ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കാൻ കോടതിക്ക് കഴിയുമെന്ന് തെളിയിച്ചതാണ്. ലൈംഗിക പീഡനം തൊഴിൽ ചെയ്യാനുള്ള മൗലികാവകാശത്തിന്റെ ലംഘനമാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് ഇന്നും പ്രസക്തമാണ്.
വിശാഖ കേസിൽ കോടതി പരിഗണിച്ച അന്താരാഷ്ട്ര രേഖകളിൽ 1979-ലെ സിഡാവ് ഉടമ്പടിയും 1995-ലെ ബീജിങ് പ്രഖ്യാപനവും ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇന്ത്യ 1993-ൽ സിഡാവ് അംഗീകരിച്ചിരുന്നു. 2013-ലെ നിയമപ്രകാരം ആഭ്യന്തര പരാതി സമിതിയിൽ അധ്യക്ഷയായി ഒരു വനിതയും രണ്ട് അംഗങ്ങളും ഒരു ബാഹ്യ അംഗവും വേണം. പരാതി നൽകാനുള്ള സമയപരിധി മൂന്ന് മാസമാണ്. നിയമം പാലിക്കാത്ത തൊഴിലുടമയ്ക്ക് 50,000 രൂപ വരെ പിഴ ചുമത്താം. ജില്ലാ ഓഫീസർമാർ പ്രാദേശിക പരാതി സമിതികൾ രൂപീകരിക്കണം. സർക്കാരിന്റെ ഷീ-ബോക്സ് പോർട്ടൽ വഴി ഓൺലൈനായും പരാതി നൽകാം. വിശാഖ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ നിയമമില്ലാത്തിടത്ത് ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കാൻ കോടതിക്ക് കഴിയുമെന്ന് തെളിയിച്ച ചരിത്ര വിധിയാണ്.
വിശാഖ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ പ്രകാരം തൊഴിലുടമകൾ ലൈംഗിക പീഡനത്തിനെതിരായ നയം പ്രസിദ്ധീകരിക്കുകയും പരാതി പരിഹാര സമിതി രൂപീകരിക്കുകയും വേണം. സമിതിയുടെ അധ്യക്ഷ ഒരു വനിതയായിരിക്കണം; അംഗങ്ങളിൽ പകുതിയിലേറെ സ്ത്രീകളായിരിക്കണം. എല്ലാ വർഷവും തൊഴിലുടമ ബോധവൽക്കരണ പരിപാടികൾ നടത്തണം. 2013-ലെ മേധാ കോട്വാൾ ലേലെ കേസിൽ സുപ്രീം കോടതി ഈ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ കർശനമായി നടപ്പാക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടു. വിശാഖ കേസ് പൊതുതാത്പര്യ ഹർജികളിലൂടെ സാമൂഹിക മാറ്റം കൊണ്ടുവരാൻ കോടതിക്ക് കഴിയുമെന്നതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്.
പരീക്ഷയ്ക്ക് ഓർക്കുക
- വിധി: 1997 ഓഗസ്റ്റ് 13; ബെഞ്ച്: ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ജെ.എസ്. വർമ, സുജാത മനോഹർ, ബി.എൻ. കിർപാൽ.
- ബന്ധപ്പെട്ട ആർട്ടിക്കിളുകൾ: 14, 15, 19(1)(ജി), 21.
- ഭൻവരി ദേവി 1992 സെപ്റ്റംബർ 22-ന് ബാലവിവാഹം തടഞ്ഞതിന് ആക്രമിക്കപ്പെട്ടു.
- വിശാഖ സംഘടനയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ പൊതുതാത്പര്യ ഹർജി സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടു.
- വിശാഖ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ ആർട്ടിക്കിൾ 141 പ്രകാരം നിയമത്തിന്റെ ശക്തിയുള്ളവ.
- ലൈംഗിക പീഡനത്തിന്റെ നിർവചനം: അനഭിമതമായ ലൈംഗിക സ്വഭാവമുള്ള പെരുമാറ്റം.
- സിഡാവ് (CEDAW) ഉടമ്പടി 1979-ലേതാണ്; സ്ത്രീകൾക്കെതിരായ വിവേചനം ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള ഉടമ്പടി.
- പരാതി പരിഹാര സമിതികൾ, രഹസ്യാത്മകത, ബോധവൽക്കരണം എന്നിവ മാർഗനിർദേശങ്ങളിൽ.
- 2013-ലെ ജോലിസ്ഥലത്തെ ലൈംഗിക പീഡന നിരോധന നിയമം വിശാഖ മാർഗനിർദേശങ്ങൾക്ക് പകരം വന്നു.
- ആഭ്യന്തര പരാതി സമിതി (ഐസിസി) പത്ത് അല്ലെങ്കിൽ അതിലധികം ജീവനക്കാരുള്ള സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിർബന്ധം.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | വസ്തുത |
|---|---|
| വിധി തീയതി | 1997 ഓഗസ്റ്റ് 13 |
| ബെഞ്ച് | ചീഫ് ജസ്റ്റിസ് ജെ.എസ്. വർമ, സുജാത മനോഹർ, ബി.എൻ. കിർപാൽ |
| ബന്ധപ്പെട്ട ആർട്ടിക്കിളുകൾ | 14, 15, 19(1)(ജി), 21 |
| പ്രധാന സംഭാവന | വിശാഖ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ (ആർട്ടിക്കിൾ 141 പ്രകാരം നിയമം) |
| പിന്നീടുള്ള നിയമം | 2013-ലെ ജോലിസ്ഥലത്തെ ലൈംഗിക പീഡന നിരോധന നിയമം |