ആര്യ സമാജം: ദയാനന്ദ സരസ്വതിയുടെ നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനം
1875-ൽ ബോംബെയിൽ സ്ഥാപിതമായ ആര്യ സമാജം വേദങ്ങളിലേക്കുള്ള മടക്കം ആഹ്വാനം ചെയ്ത് വിഗ്രഹാരാധനയ്ക്കും ജാതിവ്യവസ്ഥയ്ക്കുമെതിരെ പോരാടിയ ദയാനന്ദ സരസ്വതിയുടെ പരിഷ്കരണ പ്രസ്ഥാനമാണ്.
പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഇന്ത്യൻ നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ധീരവും സമൂലവുമായ മാറ്റങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെട്ട പ്രസ്ഥാനമാണ് ആര്യ സമാജം. 1875 ഏപ്രിൽ 10-ന് ബോംബെയിൽ സ്വാമി ദയാനന്ദ സരസ്വതി സ്ഥാപിച്ച ഈ പ്രസ്ഥാനം, അന്ധവിശ്വാസങ്ങളിലും ആചാരങ്ങളിലും കുടുങ്ങിക്കിടന്ന ഹിന്ദു സമൂഹത്തെ വേദങ്ങളുടെ ശുദ്ധമായ അറിവിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിച്ചു. "വേദങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങുക" എന്നതായിരുന്നു പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പ്രധാന മുദ്രാവാക്യം.
സ്ഥാപനവും ദയാനന്ദ സരസ്വതിയുടെ ജീവിതവും
1824-ൽ ഗുജറാത്തിലെ തങ്കാരയിൽ ജനിച്ച ദയാനന്ദ സരസ്വതി, ബാല്യകാലം മുതൽ തന്നെ മതപരമായ ആചാരങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്ത വ്യക്തിയായിരുന്നു. ശിവരാത്രി ദിനത്തിൽ ശിവലിംഗത്തിന് മുന്നിൽ നടന്ന വിഗ്രഹാരാധനയിലെ പൊള്ളത്തരം കണ്ട അദ്ദേഹം സത്യാന്വേഷണത്തിനായി വീടുവിട്ടിറങ്ങി. വർഷങ്ങളോളം ഗുരുക്കന്മാരെ തേടി സഞ്ചരിച്ച അദ്ദേഹം ഒടുവിൽ സ്വാമി വിരജാനന്ദനിൽ നിന്ന് വേദജ്ഞാനം നേടി. വേദങ്ങൾ അപ്രമാദവും മാനവരാശിയുടെ പരമമായ അറിവിന്റെ ഉറവിടവുമാണെന്ന് അദ്ദേഹം ഉറച്ചു വിശ്വസിച്ചു. തന്റെ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ "സത്യാർത്ഥ പ്രകാശം" എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു.
പ്രധാന തത്വങ്ങളും സാമൂഹിക പരിഷ്കാരങ്ങളും
ആര്യ സമാജം ഏകരൂപമായ നിരാകാരനായ ഈശ്വരനിലുള്ള വിശ്വാസം പ്രചരിപ്പിക്കുകയും വിഗ്രഹാരാധന, പുരോഹിതാധിപത്യം, ജാതിവ്യവസ്ഥ എന്നിവയെ നിശിതമായി എതിർക്കുകയും ചെയ്തു. ബാലവിവാഹം, സ്ത്രീധനം, സതി തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക തിന്മകൾക്കെതിരെയും പ്രസ്ഥാനം ശബ്ദമുയർത്തി. സ്ത്രീ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും വിധവാ പുനർവിവാഹത്തിനും ആര്യ സമാജം ശക്തമായ പിന്തുണ നൽകി. യുക്തിചിന്തയെയും ശാസ്ത്രീയ മനോഭാവത്തെയും പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ച പ്രസ്ഥാനം, അന്ധവിശ്വാസത്തിനു പകരം വേദാധിഷ്ഠിതമായ ധാർമ്മിക ജീവിതം നിർദ്ദേശിച്ചു. ജാതിഭേദമില്ലാതെ എല്ലാവർക്കും വേദപഠനത്തിനുള്ള അവകാശം ഉണ്ടെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചത് അക്കാലത്തെ സമൂഹത്തിൽ വിപ്ലവകരമായ മാറ്റമായിരുന്നു.
ശുദ്ധി പ്രസ്ഥാനവും വിദ്യാഭ്യാസ സംഭാവനകളും
മതം മാറിപ്പോയവരെ ഹിന്ദുമതത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരാനുള്ള "ശുദ്ധി പ്രസ്ഥാനം" ആര്യ സമാജത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ പരിപാടികളിലൊന്നായിരുന്നു. ദയാനന്ദ സരസ്വതി ആരംഭിച്ച ഈ പ്രസ്ഥാനത്തെ പിന്നീട് സ്വാമി ശ്രദ്ധാനന്ദ് ശക്തിപ്പെടുത്തി. വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തും ആര്യ സമാജം വലിയ സംഭാവനകൾ നൽകി — ദയാനന്ദ് ആംഗ്ലോ-വേദിക് (ഡി.എ.വി) സ്ഥാപനങ്ങൾ ആധുനിക വിദ്യാഭ്യാസത്തോടൊപ്പം വേദമൂല്യങ്ങളും പകർന്നു നൽകി. ഹരിദ്വാറിനടുത്ത് സ്ഥാപിതമായ ഗുരുകുൽ കാംഗ്രി സർവകലാശാലയും ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയാണ്. ദേശീയ ബോധം വളർത്തിയതിലൂടെ ആര്യ സമാജം ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിനും പരോക്ഷമായ സംഭാവന നൽകി.