ഫറാസി പ്രസ്ഥാനം: ബംഗാളിലെ കർഷക പ്രക്ഷോഭം
1818-ൽ ഹാജി ശരീഅത്തുള്ള ആരംഭിച്ച ഫറാസി പ്രസ്ഥാനം ഇസ്ലാമിക പരിഷ്കരണത്തോടൊപ്പം ജമീന്ദാർമാർക്കും നീലത്തോട്ട ഉടമകൾക്കുമെതിരായ ബംഗാളി കർഷകരുടെ പോരാട്ടമായിരുന്നു.
പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ കിഴക്കൻ ബംഗാളിൽ രൂപംകൊണ്ട ഇസ്ലാമിക പുനരുജ്ജീവന-പരിഷ്കരണ പ്രസ്ഥാനമാണ് ഫറാസി പ്രസ്ഥാനം. മുസ്ലിംകളെ അനിസ്ലാമിക ആചാരങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് നിർബന്ധിത മതകടമകളായ ഫറാഇദ് കർശനമായി പാലിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു ലക്ഷ്യം. മതപരിഷ്കരണത്തോടൊപ്പം കർഷകരുടെ സാമ്പത്തിക ചൂഷണത്തിനെതിരായ പോരാട്ടമായും ഇത് വളർന്നു.
ഹാജി ശരീഅത്തുള്ളയും പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ തുടക്കവും
മക്കയിലും മദീനയിലും ഇരുപതോളം വർഷം (1799–1818) ഇസ്ലാമിക ദൈവശാസ്ത്രം പഠിച്ച ഹാജി ശരീഅത്തുള്ള 1818-ൽ ഫരീദ്പൂർ ജില്ലയിൽ പ്രസ്ഥാനം ആരംഭിച്ചു. ഫരീദ്പൂർ, ബകർഗഞ്ച്, മൈമെൻസിങ്, തിപ്പേര, ധാക്ക എന്നീ ജില്ലകളിൽ പ്രസ്ഥാനം അതിവേഗം വ്യാപിച്ചു. ശുദ്ധമായ ഏകദൈവ വിശ്വാസം, ഫറാഇദുകളുടെ കർശനമായ പാലനം, ഖുർആനിലും സുന്നത്തിലും പരാമർശമില്ലാത്ത സാംസ്കാരിക ആചാരങ്ങളെ ബിദ്അത്ത് (പുത്തൻ കണ്ടുപിടിത്തം) ആയി തള്ളൽ എന്നിവയായിരുന്നു പ്രധാന കാഴ്ചപ്പാടുകൾ. ബ്രിട്ടീഷ് അധീനതയിലുള്ള ഇന്ത്യയെ ദാർ-ഉൽ-ഹർബ് ആയി പ്രഖ്യാപിച്ച ശരീഅത്തുള്ള, വിമോചനം വരെ വെള്ളിയാഴ്ച-പെരുന്നാൾ നമസ്കാരങ്ങൾ നിർബന്ധമല്ലെന്ന് വാദിച്ചു.
ദുദു മിയാനും കർഷക പോരാട്ടവും
1840-ൽ ശരീഅത്തുള്ളയുടെ മരണശേഷം മകൻ മുഹ്സിനുദ്ദീൻ അഹമ്മദ് എന്ന ദുദു മിയാൻ നേതൃത്വം ഏറ്റെടുത്തു. അദ്ദേഹം പ്രസ്ഥാനത്തെ കൂടുതൽ രാഷ്ട്രീയവൽക്കരിച്ചു — ഫരീദ്പൂരിലെ ബഹാദൂർപൂരിൽ ആസ്ഥാനമുറപ്പിച്ച് കേന്ദ്ര ഖജനാവോടുകൂടിയ സമാന്തര ഭരണസംവിധാനം നടത്തി. ജമീന്ദാർമാരുടെയും യൂറോപ്യൻ നീലത്തോട്ട ഉടമകളുടെയും ചൂഷണത്തിനെതിരെ കർഷകരെ അദ്ദേഹം ഏകോപിപ്പിച്ചു. 1838-ൽ അനുയായികൾ നീലത്തോട്ട ഉടമകളുടെ കൽപ്പനകൾ ധിക്കരിക്കുകയും നികുതി നൽകാൻ വിസമ്മതിക്കുകയും ചെയ്തു — ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിനെതിരായ ആദ്യത്തെ നികുതി നിഷേധ പ്രചാരണങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു ഇത്. കർഷകരെ സംരക്ഷിക്കാൻ അർദ്ധസൈനിക സേനയും അദ്ദേഹം സംഘടിപ്പിച്ചു.
അടിച്ചമർത്തലും പൈതൃകവും
അക്രമത്തിന് പ്രേരിപ്പിച്ചെന്നും സമാന്തര കോടതികൾ നടത്തിയെന്നും ആരോപിച്ച് ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടം ദുദു മിയാനെ നിരവധി തവണ അറസ്റ്റ് ചെയ്ത് ഫരീദ്പൂർ, കൽക്കത്ത ജയിലുകളിൽ അടച്ചു. 1862-ൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണശേഷം മകൻ അബ്ദുൾ ഗഫൂർ (നയാ മിയാൻ) നേതൃത്വം ഏറ്റെടുത്തതോടെ പ്രസ്ഥാനം സായുധ നിലപാട് ഉപേക്ഷിച്ച് ശാന്തമായ സാമൂഹിക-മത വിഭാഗമായി മാറി. ബംഗാളിലെ കാർഷിക പ്രതിരോധത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടമായി ഫറാസി പ്രസ്ഥാനം വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നു — മതപരിഷ്കരണത്തെയും സാമ്പത്തിക ചൂഷണത്തിനെതിരായ പോരാട്ടത്തെയും കൂട്ടിയിണക്കിയ അപൂർവ മാതൃകയായിരുന്നു ഇത്.