വഹാബി പ്രസ്ഥാനം: ഇന്ത്യയിലെ ഇസ്ലാമിക നവോത്ഥാനം
സയ്യിദ് അഹമ്മദ് ബറേൽവിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ 1820-കളിൽ ശക്തിപ്പെട്ട വഹാബി പ്രസ്ഥാനം ഇസ്ലാമിന്റെ ശുദ്ധീകരണത്തിനും ബ്രിട്ടീഷ് വിരുദ്ധ സായുധ പോരാട്ടത്തിനും വേണ്ടി നിലകൊണ്ട പ്രസ്ഥാനമാണ്.
പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ഇന്ത്യയിൽ രൂപംകൊണ്ട ഇസ്ലാമിക സാമൂഹിക-മത പുനരുജ്ജീവന പ്രസ്ഥാനമാണ് വഹാബി പ്രസ്ഥാനം. അറേബ്യയിലെ അബ്ദുൽ വഹാബിന്റെ ഉപദേശങ്ങളിൽ നിന്നും ദില്ലിയിലെ ഷാ വലിയുള്ളയുടെ പരിഷ്കരണ ചിന്തകളിൽ നിന്നും പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ട്, ഇസ്ലാമിനെ അനിസ്ലാമിക ആചാരങ്ങളിൽ നിന്ന് ശുദ്ധീകരിക്കാനാണ് പ്രസ്ഥാനം ശ്രമിച്ചത്. കാലക്രമേണ ഇത് സംഘടിതമായ ബ്രിട്ടീഷ് വിരുദ്ധ പോരാട്ടമായി വളർന്നു.
സയ്യിദ് അഹമ്മദ് ബറേൽവിയും താരിഖ-ഇ-മുഹമ്മദിയയും
റായ്ബറേലിയിലെ സയ്യിദ് അഹമ്മദ് ബറേൽവി (1786–1831) ഈ പരിഷ്കരണ ആശയങ്ങളെ സായുധ ബ്രിട്ടീഷ് വിരുദ്ധ പ്രസ്ഥാനമാക്കി മാറ്റി. താരിഖ-ഇ-മുഹമ്മദിയ (പ്രവാചകന്റെ മാർഗ്ഗം) എന്ന സംഘടന അദ്ദേഹം സ്ഥാപിച്ചു. ഷാ വലിയുള്ളയുടെ പൗത്രൻ ഷാ ഇസ്മായിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന ആശയ സഹകാരിയായിരുന്നു. ഷാ വലിയുള്ളയുടെ മകൻ ഷാ അബ്ദുൾ അസീസ് ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിൻ കീഴിലുള്ള ഇന്ത്യയെ ദാർ-ഉൽ-ഹർബ് (യുദ്ധഭൂമി) ആയി പ്രഖ്യാപിച്ചിരുന്നു — ഇത് ജിഹാദ് നിർബന്ധമാക്കി. സയ്യിദ് അഹമ്മദ് വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ അതിർത്തി പ്രവിശ്യയിലെ സിത്താനയിൽ പ്രവർത്തന കേന്ദ്രം സ്ഥാപിച്ചു.
പട്ന കേന്ദ്രവും രഹസ്യ ശൃംഖലയും
ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യയ്ക്കുള്ളിലെ ധനസമാഹരണത്തിന്റെയും നിയമനത്തിന്റെയും രഹസ്യ ആശയവിനിമയത്തിന്റെയും നാഡീകേന്ദ്രമായിരുന്നു പട്ന. വിലായത്ത് അലിയും ഇനായത്ത് അലിയും അവിടത്തെ പ്രധാന നേതാക്കളായിരുന്നു. ബംഗാൾ, ബിഹാർ, ഉത്തർപ്രദേശ്, ദക്ഷിണേന്ത്യ എന്നിവിടങ്ങളിലായി വ്യാപിച്ച രഹസ്യ ശൃംഖലയിലൂടെ സകാത്ത് പിരിച്ചും മുജാഹിദുകളെ ചേർത്തും പ്രവർത്തനം നടത്തി. 1826 മുതൽ 1831 വരെ വഹാബികൾ ആദ്യം മഹാരാജ രഞ്ജിത് സിംഗിന്റെ സിഖ് സാമ്രാജ്യത്തിനെതിരെ ജിഹാദ് നടത്തി; 1830-ൽ പെഷവാർ താൽക്കാലികമായി പിടിച്ചെടുത്തു. 1831-ലെ ബാലാകോട്ട് യുദ്ധത്തിൽ സയ്യിദ് അഹമ്മദ് രക്തസാക്ഷിയായി.
അടിച്ചമർത്തലും പൈതൃകവും
സയ്യിദ് അഹമ്മദിന്റെ മരണശേഷം പട്നയിലെ അനുയായികൾ പ്രസ്ഥാനം പുനരുജ്ജീവിപ്പിച്ചു. 1857-ലെ കലാപത്തിനുശേഷം പ്രസ്ഥാനം ബ്രിട്ടീഷുകാർക്കെതിരായ സായുധ പ്രതിരോധമായി മാറി. 1863-ലെ അംബേല യുദ്ധത്തിൽ ഇംഗ്ലീഷ് സൈന്യത്തിന് കനത്ത നഷ്ടം സംഭവിച്ചു. തുടർന്ന് ബ്രിട്ടീഷുകാർ നേതാക്കളെ അറസ്റ്റ് ചെയ്ത് ദീർഘകാല തടവിന് വിധിക്കുകയും സ്വത്തുക്കൾ കണ്ടുകെട്ടുകയും ചെയ്തു — 1870-ഓടെ പ്രസ്ഥാനം പൂർണ്ണമായും അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടു. രാജ്യദ്രോഹം എന്ന പദം 1870-ലെ ഇന്ത്യൻ ശിക്ഷാ നിയമത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്താൻ വഹാബികൾക്കെതിരായ നടപടികൾ കാരണമായി. ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഈ ഇസ്ലാമിക പുനരുജ്ജീവന പ്രസ്ഥാനം ചരിത്രത്തിൽ ഇടം നേടി.