ഭീംസെൻ ജോഷി: ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതത്തിന്റെ ഭീഷ്മർ
കിരാന ഘരാനയുടെ മഹാനായ ഗായകൻ ഭീംസെൻ ജോഷി — ഭാരതരത്നം നേടിയ ഹിന്ദുസ്ഥാനി വോക്കൽ സംഗീതത്തിന്റെ അപരനാമം.
ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഭീംസെൻ ജോഷിയുടെ പേര് സുവർണ്ണലിപികളിൽ എഴുതപ്പെട്ടതാണ്. കിരാന ഘരാനയുടെ പ്രധാന പ്രതിനിധിയായിരുന്ന അദ്ദേഹം, ഖയാൽ ഗായനത്തെ സാധാരണ ജനങ്ങളിലേക്ക് എത്തിച്ച ഗായകനാണ്. 1922 ഫെബ്രുവരി 4-ന് കർണാടകയിലെ ധാർവാഡിനടുത്ത് ഗഡഗിൽ ജനിച്ച ജോഷി, ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ സംഗീതത്തോട് അഭിനിവേശം കാണിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമ്മാവൻ ഒരു സംഗീതജ്ഞനായിരുന്നു; വീട്ടിൽ കേട്ടിരുന്ന സംഗീതമാണ് കുട്ടിയിലെ ജോഷിയെ ആകർഷിച്ചത്. പതിനൊന്നാം വയസ്സിൽ ഗുരുവിനെ തേടി വീടുവിട്ടിറങ്ങിയ അദ്ദേഹം ട്രെയിനിൽ കയറി വടക്കേ ഇന്ത്യയിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്തു. ഈ യാത്രയിൽ ഗ്വാളിയോർ, ലഖ്നൗ, ഡൽഹി തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിൽ സംഗീതജ്ഞരെ കണ്ടുമുട്ടി.
ഗുരുവും പരിശീലനവും
അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞ ജോഷി ഒടുവിൽ കിരാന ഘരാനയുടെ ഉസ്താദ് അബ്ദുൽ കരീം ഖാന്റെ ശിഷ്യനായ പണ്ഡിറ്റ് സവായ് ഗന്ധർവനെ കണ്ടെത്തി. കുന്ദ്ഗോലിൽ ഗന്ധർവന്റെ കീഴിൽ കർശനമായ ഗുരുകുല പരിശീലനം ആരംഭിച്ചു. രാവിലെ നാല് മണിക്ക് എഴുന്നേറ്റ് റിയാസ് ചെയ്യുന്നതായിരുന്നു ദിനചര്യ. ഗന്ധർവൻ ജോഷിയെ സ്വന്തം മകനെപ്പോലെയാണ് പരിഗണിച്ചത്. പത്തിലേറെ വർഷം നീണ്ട പരിശീലനത്തിനുശേഷം ജോഷി കച്ചേരി വേദികളിലേക്ക് കടന്നു. 1946-ൽ പൂനെയിൽ നടന്ന ആദ്യ പ്രധാന കച്ചേരി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിൽ വഴിത്തിരിവായി.
കിരാന ഘരാനയും ജോഷിയുടെ ശൈലി
കിരാന ഘരാന സ്വരശുദ്ധിക്കും ദീർഘമായ ആലാപനത്തിനും പ്രശസ്തമാണ്. ജോഷിയുടെ ഗായനം ഈ പാരമ്പര്യത്തെ അതിന്റെ ഉന്നതിയിലെത്തിച്ചു. ഭൈരവ്, തോഡി, മൾകൗൻസ്, ദർബാരി തുടങ്ങിയ രാഗങ്ങളിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആലാപനം ഇന്നും മാനദണ്ഡമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദത്തിന്റെ വികാരതീവ്രതയും സ്വരങ്ങളുടെ കൃത്യതയും ശ്രോതാക്കളെ മന്ത്രമുഗ്ധരാക്കി. ഖയാലിനു പുറമേ ഭജൻ, അഭംഗ് തുടങ്ങിയ ഭക്തിഗാനങ്ങളും അദ്ദേഹം പ്രശസ്തമാക്കി. സന്ത് തുക്കാറാമിന്റെ അഭംഗങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദത്തിൽ മറാഠി ജനതയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഇടം നേടി.
ദേശീയോദ്ഗ്രഥനവും ചലച്ചിത്ര സംഗീതവും
'മിലേ സുർ മേരാ തുമ്ഹാരാ' എന്ന ദേശീയോദ്ഗ്രഥന ഗാനത്തിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദം ഇന്ത്യ മുഴുവൻ അറിയുന്നതാണ്. 1988-ൽ ദൂരദർശനിൽ ആദ്യമായി സംപ്രേഷണം ചെയ്ത ഈ ഗാനം ദേശീയോദ്ഗ്രഥനത്തിന്റെ പ്രതീകമായി മാറി. ചലച്ചിത്രങ്ങളിലും ജോഷി പാടി — 'ഭൈരവി' എന്ന ചിത്രത്തിലെ ഗാനങ്ങൾ പ്രശസ്തമാണ്. സവായ് ഗന്ധർവ സംഗീതോത്സവം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുരുവിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി പൂനെയിൽ ആരംഭിച്ചു; ഇന്ന് ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ ശാസ്ത്രീയ സംഗീതോത്സവങ്ങളിലൊന്നാണിത്.
പ്രശസ്ത രാഗങ്ങളും കച്ചേരികളും
ജോഷിയുടെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ആലാപനങ്ങളിൽ മിയാൻ കി തോഡി, ദർബാരി കാനഡ, മൾകൗൻസ് എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭൈരവ് ആലാപനം പ്രഭാത രാഗത്തിന്റെ ഭാവത്തെ അതിമനോഹരമായി അവതരിപ്പിച്ചു. പൂനെയിലെ സവായ് ഗന്ധർവ സംഗീതോത്സവത്തിൽ അദ്ദേഹം വർഷങ്ങളോളം പാടി; ഈ ഉത്സവം ഇന്ന് ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ ശാസ്ത്രീയ സംഗീതോത്സവങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഡൽഹിയിലെ താൻസെൻ സംഗീതോത്സവത്തിലും ഹരിവല്ലഭ് സംഗീത സമ്മേളനത്തിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കച്ചേരികൾ ശ്രോതാക്കളുടെ മനസ്സിൽ ഇടം നേടി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യരിൽ പലരും ഇന്ന് പ്രശസ്ത ഗായകരാണ്.
പുരസ്കാരങ്ങളും അന്ത്യവും
1972-ൽ പത്മശ്രീ, 1985-ൽ പത്മഭൂഷൺ, 1999-ൽ പത്മവിഭൂഷൺ എന്നിവ ലഭിച്ച ജോഷിക്ക് 2009-ൽ രാജ്യത്തെ പരമോന്നത ബഹുമതിയായ ഭാരതരത്നം ലഭിച്ചു. 2002-ൽ മഹാരാഷ്ട്ര സർക്കാർ നൽകുന്ന ലതാ മങ്കേഷ്കർ പുരസ്കാരവും അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചു. അവസാന കാലത്ത് ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ അലട്ടിയെങ്കിലും സംഗീതത്തോടുള്ള അഭിനിവേശം കുറഞ്ഞില്ല. 2011 ജനുവരി 24-ന് പൂനെയിൽ അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മദിനം ഫെബ്രുവരി 4 ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രീയ സംഗീതത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ പ്രധാന ദിനമാണ്.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | വസ്തുത |
|---|---|
| ജനനം | 1922 ഫെബ്രുവരി 4, ഗഡഗ്, കർണാടക |
| ഘരാന | കിരാന ഘരാന |
| ഗുരു | പണ്ഡിറ്റ് സവായ് ഗന്ധർവൻ |
| പ്രധാന വിഭാഗം | ഖയാൽ, ഭജൻ, അഭംഗ് |
| പ്രശസ്ത ഗാനം | മിലേ സുർ മേരാ തുമ്ഹാരാ |
| ഭാരതരത്നം | 2009 |
| മരണം | 2011 ജനുവരി 24, പൂനെ |