ഡീലിമിറ്റേഷൻ കമ്മീഷൻ: മണ്ഡല പുനർനിർണയത്തിന്റെ ചരിത്രം
ലോക്സഭാ സീറ്റുകളുടെ വിഹിതവും മണ്ഡലാതിർത്തികളും നിശ്ചയിക്കുന്ന ഡീലിമിറ്റേഷൻ കമ്മീഷന്റെ ചരിത്രവും ഭരണഘടനാ ഭേദഗതികളും.
ഓരോ സെൻസസിനുശേഷവും ലോക്സഭയിലേക്കുള്ള സീറ്റുകളുടെ സംസ്ഥാനാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള വിഹിതവും ഓരോ സംസ്ഥാനത്തെയും പ്രാദേശിക മണ്ഡലങ്ങളായി വിഭജിക്കലും പുനർനിർണയിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ് ഡീലിമിറ്റേഷൻ. "ഒരു വോട്ടിന് ഒരു മൂല്യം" എന്ന തത്ത്വം ഉറപ്പാക്കുകയാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം.
ഡീലിമിറ്റേഷൻ എന്നാൽ എന്ത്, ആരാണ് ചെയ്യുന്നത്
ഭരണഘടനയുടെ വകുപ്പ് 82 പ്രകാരം, ഓരോ സെൻസസിനുശേഷവും പാർലമെന്റ് ഡീലിമിറ്റേഷൻ നിയമം പാസാക്കുന്നു. വകുപ്പ് 170 സംസ്ഥാന നിയമസഭകളുടെ കാര്യത്തിലും സമാന വ്യവസ്ഥ നൽകുന്നു. നിയമം പ്രാബല്യത്തിൽ വന്നാൽ, കേന്ദ്ര സർക്കാർ ഡീലിമിറ്റേഷൻ കമ്മീഷനെ നിയമിക്കുന്നു. ഇത് ഒരു നിയമപരമായ (statutory) സ്ഥാപനമാണ് — ഭരണഘടന നേരിട്ട് സൃഷ്ടിച്ചതല്ല, പാർലമെന്റ് നിയമത്തിലൂടെ രൂപീകരിക്കപ്പെടുന്നതാണ്.
കമ്മീഷനെ ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രപതിയാണ് നിയമിക്കുന്നത്; തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷനുമായി സഹകരിച്ചാണ് ഇത് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ഘടന: വിരമിച്ച സുപ്രീം കോടതി ജഡ്ജി (അധ്യക്ഷൻ), മുഖ്യ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷണർ, ബന്ധപ്പെട്ട സംസ്ഥാന തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷണർമാർ എന്നിവരാണ് അംഗങ്ങൾ. കമ്മീഷന്റെ ഉത്തരവുകൾക്ക് നിയമത്തിന്റെ ശക്തിയുണ്ട്; ഭരണഘടന പ്രകാരം ഡീലിമിറ്റേഷനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു നിയമത്തെയും ഒരു കോടതിയിലും ചോദ്യം ചെയ്യാനാവില്ല — ഉത്തരവ് അന്തിമമാണ്.
നാല് കമ്മീഷനുകളുടെ ചരിത്രം
ഇതുവരെ നാല് തവണ ഡീലിമിറ്റേഷൻ കമ്മീഷനുകൾ രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടു: 1952, 1963, 1973, 2002 വർഷങ്ങളിൽ (യഥാക്രമം 1952, 1962, 1972, 2002-ലെ നിയമങ്ങൾ പ്രകാരം). 1950-51-ൽ ആദ്യ ഡീലിമിറ്റേഷൻ രാഷ്ട്രപതി തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷന്റെ സഹായത്തോടെ നടത്തി. 1981-ലെയും 1991-ലെയും സെൻസസുകൾക്ക് ശേഷം ഡീലിമിറ്റേഷൻ നടന്നില്ല.
ജനസംഖ്യാനുപാതികമായ സീറ്റ് വിഹിതം എന്ന തത്ത്വം, ജനസംഖ്യാ നിയന്ത്രണത്തിൽ താത്പര്യം കാണിക്കാത്ത സംസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് കൂടുതൽ സീറ്റുകൾ ലഭിക്കുന്ന അവസ്ഥ സൃഷ്ടിച്ചു. കുടുംബാസൂത്രണം പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ച ദക്ഷിണേന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് സീറ്റുകൾ നഷ്ടപ്പെടുമെന്ന ഭീതിയുണ്ടായി. ഇത് പരിഹരിക്കാൻ 1976-ലെ 42-ാം ഭേദഗതി, 1971-ലെ നിലയിൽ ലോക്സഭാ സീറ്റ് വിഹിതവും മണ്ഡലവിഭജനവും 2000 വരെ മരവിപ്പിച്ചു. 2001-ലെ 84-ാം ഭേദഗതി ഈ മരവിപ്പ് 2026 വരെ (25 വർഷം കൂടി) നീട്ടി.
84-ാം, 87-ാം ഭേദഗതികളും 2002-ലെ ഡീലിമിറ്റേഷനും
84-ാം ഭേദഗതി (2001) 1991-ലെ സെൻസസ് കണക്കുകളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മണ്ഡലങ്ങളുടെ പുനഃക്രമീകരണത്തിനും യുക്തിസഹമാക്കലിനും അധികാരം നൽകി. പിന്നീട് 87-ാം ഭേദഗതി (2003) 1991-ന് പകരം 2001-ലെ സെൻസസിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മണ്ഡല നിർണയം വ്യവസ്ഥ ചെയ്തു — എന്നാൽ ഓരോ സംസ്ഥാനത്തിനും അനുവദിച്ച ലോക്സഭാ സീറ്റുകളുടെ എണ്ണത്തിൽ മാറ്റമില്ലാതെ.
2002-2008 കാലത്ത് നടന്ന ഡീലിമിറ്റേഷൻ 2001-ലെ സെൻസസിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയായിരുന്നു, പക്ഷേ 1971-ലെ സെൻസസ് പ്രകാരം നിശ്ചയിച്ച ആകെ സീറ്റുകളുടെ എണ്ണത്തിൽ മാറ്റമുണ്ടായില്ല. പട്ടികജാതി-പട്ടികവർഗ സംവരണ സീറ്റുകളുടെ പുനർവിന്യാസവും ഈ ഭേദഗതികൾ വ്യവസ്ഥ ചെയ്തു. ഭരണഘടന ലോക്സഭാ സീറ്റുകൾ പരമാവധി 550-ഉം രാജ്യസഭാ സീറ്റുകൾ 250-ഉം ആയി പരിമിതപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. 2026-ന് ശേഷമുള്ള ഡീലിമിറ്റേഷൻ ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ഏറ്റവും ചർച്ചാവിഷയമായ വിഷയങ്ങളിലൊന്നാണ്.
ഡീലിമിറ്റേഷൻ പ്രക്രിയയുടെ ഘട്ടങ്ങൾ
കമ്മീഷൻ നിലവിൽവന്നാൽ ആദ്യം ഓരോ സംസ്ഥാനത്തെയും നിലവിലെ മണ്ഡലഘടനയും ജനസംഖ്യാ കണക്കുകളും പഠിക്കുന്നു. പിന്നീട് കരട് നിർദ്ദേശങ്ങൾ തയ്യാറാക്കി പൊതുജനാഭിപ്രായത്തിനായി പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നു. പൊതുജനങ്ങൾക്ക് ആക്ഷേപങ്ങളും നിർദ്ദേശങ്ങളും സമർപ്പിക്കാം; കമ്മീഷൻ പൊതു ഹിയറിങ്ങുകൾ നടത്തിയ ശേഷം അന്തിമ ഉത്തരവ് പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു. ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ സവിശേഷതകൾ, ഭരണസൗകര്യം, ആശയവിനിമയ സൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവ മണ്ഡലാതിർത്തി നിശ്ചയിക്കുമ്പോൾ പരിഗണിക്കുന്നു.
മണ്ഡലങ്ങൾ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായി ഒറ്റപ്പെട്ടതും (compact) തുടർച്ചയുള്ളതുമായിരിക്കണം. ഒരു മണ്ഡലത്തിലെ ജനസംഖ്യ സംസ്ഥാനത്തെ ശരാശരിയിൽ നിന്ന് വലിയ തോതിൽ വ്യതിചലിക്കരുത്. ഈ ശാസ്ത്രീയ സമീപനമാണ് "ഒരു വോട്ടിന് ഒരു മൂല്യം" ഉറപ്പാക്കുന്നത്.
സംവരണവും ഡീലിമിറ്റേഷനും
പട്ടികജാതി-പട്ടികവർഗക്കാർക്കുള്ള സീറ്റ് സംവരണം (വകുപ്പ് 330, 332) ഡീലിമിറ്റേഷനുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ജനസംഖ്യാനുപാതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് സംവരണ സീറ്റുകളുടെ എണ്ണം നിശ്ചയിക്കുന്നത്; ഏത് മണ്ഡലങ്ങൾ സംവരണം ചെയ്യണമെന്ന് ഡീലിമിറ്റേഷൻ കമ്മീഷനാണ് തീരുമാനിക്കുന്നത് — സാധാരണയായി അതത് വിഭാഗത്തിന്റെ ജനസംഖ്യാ അനുപാതം ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ള മണ്ഡലങ്ങൾ.
യഥാർത്ഥത്തിൽ പത്ത് വർഷത്തേക്ക് മാത്രമായിരുന്നു ഈ സംവരണം; ഓരോ പത്ത് വർഷത്തിലും ഭേദഗതികളിലൂടെ നീട്ടിവന്നു. 104-ാം ഭേദഗതി (2020) ലോക്സഭയിലെയും സംസ്ഥാന നിയമസഭകളിലെയും എസ്സി/എസ്ടി സംവരണം 2030 വരെ നീട്ടി; ആംഗ്ലോ-ഇന്ത്യൻ സംവരണം അവസാനിപ്പിച്ചു. 2002-ലെ ഡീലിമിറ്റേഷനിൽ 2001-ലെ സെൻസസ് അടിസ്ഥാനമാക്കി സംവരണ സീറ്റുകൾ പുനർവിന്യസിച്ചു — ചില മണ്ഡലങ്ങൾക്ക് സംവരണം നഷ്ടപ്പെടുകയും പുതിയവയ്ക്ക് ലഭിക്കുകയും ചെയ്തു.
2026-ന് ശേഷം: വരാനിരിക്കുന്ന ചർച്ച
2026-ന് ശേഷം മരവിപ്പ് അവസാനിക്കുമ്പോൾ ജനസംഖ്യാനുപാതികമായ പുനർവിന്യാസം നടന്നാൽ, ജനസംഖ്യാ നിയന്ത്രണത്തിൽ വിജയിച്ച ദക്ഷിണേന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് ആപേക്ഷിക പ്രാതിനിധ്യം നഷ്ടപ്പെടുമെന്ന ആശങ്ക ശക്തമാണ്. തമിഴ്നാട്, കേരളം, കർണാടകം തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങൾ ഇത് സംബന്ധിച്ച് ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. മറുവശത്ത്, ഉത്തരേന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ വോട്ടർമാരുടെ വോട്ടിന് തുല്യമൂല്യം ഉറപ്പാക്കണമെന്ന വാദവുമുണ്ട്. ഫെഡറൽ സന്തുലിതാവസ്ഥയും ജനാധിപത്യ തത്ത്വവും തമ്മിലുള്ള ഈ സംഘർഷം ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ വെല്ലുവിളികളിലൊന്നാണ്.
ഡീലിമിറ്റേഷൻ പ്രക്രിയയിൽ ജനപ്രതിനിധികൾക്കും പങ്കുണ്ട് — ഓരോ സംസ്ഥാനത്തുനിന്നുമുള്ള ലോക്സഭാംഗങ്ങളും നിയമസഭാംഗങ്ങളും കമ്മീഷന്റെ "അസോസിയേറ്റ് അംഗങ്ങൾ" ആയി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവർക്ക് വോട്ടവകാശമില്ല. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷൻ കമ്മീഷന് സെക്രട്ടേറിയറ്റ് സൗകര്യവും സാങ്കേതിക പിന്തുണയും നൽകുന്നു.
സംവരണ മണ്ഡലങ്ങൾ നിശ്ചയിക്കുമ്പോൾ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ വ്യാപനവും പരിഗണിക്കുന്നു — ഒരു പ്രദേശത്ത് മാത്രം സംവരണ മണ്ഡലങ്ങൾ കേന്ദ്രീകരിക്കാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കുന്നു. 2002-ലെ ഡീലിമിറ്റേഷനുശേഷം രാജ്യത്ത് ആകെ 84 എസ്സി, 47 എസ്ടി ലോക്സഭാ മണ്ഡലങ്ങളാണുള്ളത്. ഡീലിമിറ്റേഷൻ കമ്മീഷന്റെ ഉത്തരവ് രാഷ്ട്രപതിയുടെ അംഗീകാരത്തോടെ പ്രാബല്യത്തിൽ വരും; അതിന് മുമ്പ് നടന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളെ ഇത് ബാധിക്കില്ല.
1950-51-ലെ ആദ്യ ഡീലിമിറ്റേഷൻ രാഷ്ട്രപതി നേരിട്ട് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷന്റെ സഹായത്തോടെ നടത്തിയതാണ് — അന്ന് ഡീലിമിറ്റേഷൻ കമ്മീഷൻ നിലവിലില്ലായിരുന്നു. 1952-ലെ നിയമത്തോടെയാണ് സ്ഥിരം സംവിധാനം വന്നത്. ഓരോ ഡീലിമിറ്റേഷനിലും വോട്ടർ പട്ടികകൾ, പോളിങ് സ്റ്റേഷനുകൾ, ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ പുനഃക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു — തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഭൂമിക മൊത്തത്തിൽ മാറുന്നു. അതിനാൽ ഡീലിമിറ്റേഷൻ വെറും സാങ്കേതിക പ്രക്രിയയല്ല; രാഷ്ട്രീയ പ്രാതിനിധ്യത്തിന്റെ പുനർവിതരണമാണ്. 2026-ന് ശേഷമുള്ള ഡീലിമിറ്റേഷൻ എങ്ങനെ നടത്തണമെന്നത് സംബന്ധിച്ച് ദേശീയതലത്തിൽ വിശാലമായ സമവായം ആവശ്യമാണെന്ന് വിദഗ്ധർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു — ഫെഡറൽ തത്ത്വവും ജനാധിപത്യ തത്ത്വവും തമ്മിൽ സന്തുലിതാവസ്ഥ കണ്ടെത്തേണ്ടതുണ്ട്.
ഡീലിമിറ്റേഷൻ കമ്മീഷന്റെ ഉത്തരവ് അന്തിമമാണ് — പിന്നീട് വരുന്ന ഒരു നിയമത്തിനും അതിനെ മറികടക്കാനാവില്ല. 2002-ലെ ഡീലിമിറ്റേഷനുശേഷം ലോക്സഭാ മണ്ഡലങ്ങളുടെ എണ്ണം 543 ആയി തുടരുന്നു. കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലെ മണ്ഡല നിർണയവും കമ്മീഷന്റെ പരിധിയിൽ വരുന്നു. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷന്റെ വിജ്ഞാപനത്തോടെയാണ് പുതിയ മണ്ഡലഘടന പ്രാബല്യത്തിൽ വരുന്നത്; അതിന് മുമ്പ് നടന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളെ ബാധിക്കില്ല.