ലോക് അദാലത്ത്: ജനങ്ങളുടെ കോടതിയും സൗജന്യ നിയമസഹായവും
ലീഗൽ സർവീസസ് അതോറിറ്റീസ് നിയമം 1987 പ്രകാരം നിയമസാധുത ലഭിച്ച ലോക് അദാലത്തുകളുടെയും നാൽസയുടെയും ഘടനയും പ്രവർത്തനവും വിശദമായി പരിചയപ്പെടാം.
കോടതികളിൽ കേസുകൾ കെട്ടിക്കിടക്കുന്ന ഇന്ത്യയിൽ, തർക്കങ്ങൾ ചെലവുകുറഞ്ഞ രീതിയിലും വേഗത്തിലും സൗഹാർദ്ദപരമായും പരിഹരിക്കാനുള്ള ജനകീയ വേദിയാണ് ലോക് അദാലത്ത് (ജനങ്ങളുടെ കോടതി). ബദൽ തർക്കപരിഹാര മാർഗങ്ങളിൽ (ADR) ഒന്നായ ഇതിന് ലീഗൽ സർവീസസ് അതോറിറ്റീസ് നിയമം 1987 പ്രകാരം നിയമപരമായ അംഗീകാരമുണ്ട്.
ലോക് അദാലത്ത് എന്ന ആശയവും ഉത്ഭവവും
പുരാതന ഇന്ത്യയിലെ പഞ്ചായത്ത് വ്യവസ്ഥയിൽ നിന്നാണ് ലോക് അദാലത്തിന്റെ ആശയത്തിന്റെ വേരുകൾ. ആധുനിക രൂപത്തിൽ, 1980-കളിൽ ഗുജറാത്തിൽ ആദ്യമായി ലോക് അദാലത്തുകൾ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. 1987-ലെ ലീഗൽ സർവീസസ് അതോറിറ്റീസ് നിയമം ഇതിന് നിയമസാധുത നൽകി. കോടതിയിൽ തീർപ്പുകൽപ്പിക്കാതെ കിടക്കുന്നതോ, കോടതിയിൽ എത്തുന്നതിന് മുമ്പുള്ളതോ ആയ തർക്കങ്ങൾ ഇവിടെ ഒത്തുതീർപ്പിലൂടെ പരിഹരിക്കാം.
ലോക് അദാലത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത, ഇവിടെ കോടതി ഫീസ് അടയ്ക്കേണ്ടതില്ല എന്നതാണ്. കോടതിയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന കേസ് ലോക് അദാലത്തിൽ ഒത്തുതീർപ്പാകുകയാണെങ്കിൽ, നേരത്തെ അടച്ച കോടതി ഫീസ് കക്ഷികൾക്ക് തിരികെ ലഭിക്കും. ലോക് അദാലത്തിലെ അംഗങ്ങൾ ഔപചാരിക ജഡ്ജിമാരായി പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല; നിയമപരമായ മധ്യസ്ഥരായി (statutory conciliators) കക്ഷികളെ ഒത്തുതീർപ്പിലേക്ക് നയിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.
നിയമ ചട്ടക്കൂട്: നാൽസയും സംസ്ഥാന അതോറിറ്റികളും
1987-ലെ നിയമം മൂന്ന് തലങ്ങളിലുള്ള നിയമ സേവന അതോറിറ്റികൾ സ്ഥാപിച്ചു. ദേശീയ തലത്തിൽ നാഷണൽ ലീഗൽ സർവീസസ് അതോറിറ്റി (നാൽസ), സംസ്ഥാന തലത്തിൽ സംസ്ഥാന ലീഗൽ സർവീസസ് അതോറിറ്റി, ജില്ലാ തലത്തിൽ ജില്ലാ ലീഗൽ സർവീസസ് അതോറിറ്റി എന്നിവയാണവ. നാൽസയുടെ രക്ഷാധികാരി (Patron-in-Chief) ഇന്ത്യയുടെ ചീഫ് ജസ്റ്റിസാണ്.
ഭരണഘടനയുടെ വകുപ്പ് 39എ സൗജന്യ നിയമസഹായം ഉറപ്പാക്കുന്നത് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ നയനിർദ്ദേശക തത്ത്വങ്ങളിലൊന്നാണ്. സ്ത്രീകൾ, കുട്ടികൾ, പട്ടികജാതി-പട്ടികവർഗ വിഭാഗങ്ങൾ, തൊഴിലാളികൾ തുടങ്ങിയ അർഹരായ വിഭാഗങ്ങൾക്ക് സൗജന്യ നിയമസേവനം ലഭ്യമാക്കുക എന്നതാണ് ഈ അതോറിറ്റികളുടെ പ്രധാന ചുമതല. ലോക് അദാലത്ത് ബെഞ്ചുകളുടെ ഘടന സംസ്ഥാന അതോറിറ്റിയുടെ മെമ്പർ സെക്രട്ടറിയാണ് നിശ്ചയിക്കുന്നത്; ഓരോ ബെഞ്ചിലും ഹൈക്കോടതി ജഡ്ജി (സിറ്റിങ് അല്ലെങ്കിൽ റിട്ടയേർഡ്) അല്ലെങ്കിൽ ജുഡീഷ്യൽ ഓഫീസറും, നിയമരംഗത്തുനിന്നുള്ള അംഗവും, സാമൂഹിക പ്രവർത്തകനും ഉൾപ്പെടും.
അവാർഡിന്റെ സ്വഭാവവും സ്ഥിരം ലോക് അദാലത്തുകളും
ലോക് അദാലത്ത് നൽകുന്ന അവാർഡ് (തീരുമാനം) സിവിൽ കോടതിയുടെ ഉത്തരവിന് തുല്യമായ പദവിയുള്ളതും എല്ലാ കക്ഷികൾക്കും ബാധകവുമാണ്. ഈ അവാർഡിനെതിരെ ഒരു കോടതിയിലും അപ്പീൽ നൽകാനാവില്ല; തൃപ്തിയില്ലെങ്കിൽ കക്ഷികൾക്ക് ഉചിതമായ അധികാരപരിധിയുള്ള കോടതിയെ പുതുതായി സമീപിക്കുക മാത്രമാണ് മാർഗം.
2002-ലെ ഭേദഗതിയിലൂടെ സ്ഥിരം ലോക് അദാലത്തുകൾ (Permanent Lok Adalats) നിലവിൽവന്നു. ഗതാഗതം, തപാൽ, ടെലിഗ്രാഫ് തുടങ്ങിയ പൊതുജനോപകാര സേവനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തർക്കങ്ങൾ കോടതിയിലെത്തുന്നതിന് മുമ്പ് പരിഹരിക്കുകയാണ് ഇവയുടെ ലക്ഷ്യം. സെക്ഷൻ 22ബി പ്രകാരം സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഇവയിൽ, ജില്ലാ ജഡ്ജി പദവിയിലുള്ള ചെയർമാനും പൊതുജനോപകാര സേവനങ്ങളിൽ പരിചയമുള്ള രണ്ട് അംഗങ്ങളുമാണുണ്ടാവുക. ഒത്തുതീർപ്പിലെത്താൻ കഴിയാതെ വന്നാൽ പോലും തർക്കം തീർപ്പാക്കാൻ സ്ഥിരം ലോക് അദാലത്തിന് അധികാരമുണ്ട്; ഒരു കോടി രൂപ വരെയുള്ള തർക്കങ്ങൾ ഇവ പരിഗണിക്കും. ഇതിന്റെ അവാർഡ് അന്തിമവും എല്ലാവർക്കും ബാധകവുമാണ്. കോമ്പൗണ്ട് ചെയ്യാൻ കഴിയാത്ത കുറ്റകൃത്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കാര്യങ്ങൾ ലോക് അദാലത്തിന്റെ അധികാരപരിധിയിൽ വരില്ല എന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്.
പരിഗണിക്കാവുന്ന കേസുകളുടെ തരങ്ങൾ
ലോക് അദാലത്തിൽ പരിഗണിക്കാവുന്ന തർക്കങ്ങൾക്ക് വിശാലമായ പരിധിയുണ്ട്. മോട്ടോർ വാഹന അപകട നഷ്ടപരിഹാര ക്ലെയിമുകൾ, കുടുംബ-വിവാഹ തർക്കങ്ങൾ, ഭൂമി ഏറ്റെടുക്കൽ നഷ്ടപരിഹാരം, തൊഴിൽ തർക്കങ്ങൾ, ബാങ്ക് വായ്പാ തിരിച്ചുപിടിക്കൽ കേസുകൾ, വൈദ്യുതി-ജല ബില്ലുകൾ, ചെക്ക് മടക്ക കേസുകൾ (നെഗോഷ്യബിൾ ഇൻസ്ട്രുമെന്റ്സ് നിയമം സെക്ഷൻ 138) എന്നിവയാണ് ഏറ്റവും സാധാരണമായി ഒത്തുതീർപ്പാകുന്നവ. ഒത്തുതീർപ്പാക്കാവുന്ന (compoundable) ക്രിമിനൽ കുറ്റങ്ങളും പരിഗണിക്കാം; ഒത്തുതീർപ്പാക്കാനാവാത്ത ഗുരുതര കുറ്റകൃത്യങ്ങൾ പരിധിക്ക് പുറത്താണ്.
നടപടിക്രമങ്ങളിൽ കർക്കശമായ സിവിൽ നടപടിക്രമ ചട്ടമോ (CPC) തെളിവ് നിയമമോ ബാധകമല്ലാത്തതിനാൽ, അന്തരീക്ഷം അനൗപചാരികവും സൗഹാർദ്ദപരവുമാണ്. ഇരുകക്ഷികളും വിജയിക്കുന്ന (win-win) പരിഹാരമാണ് ലക്ഷ്യം; ആരും "തോൽക്കുന്നില്ല". കോടതികളിൽ കോടിക്കണക്കിന് കേസുകൾ കെട്ടിക്കിടക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ, ലോക് അദാലത്തുകൾ കേസ് കെട്ടിക്കിടപ്പ് കുറയ്ക്കുന്നതിൽ വലിയ പങ്ക് വഹിക്കുന്നു.
ദേശീയ ലോക് അദാലത്തും മൊബൈൽ ലോക് അദാലത്തും
നാൽസയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ രാജ്യത്തുടനീളം ഒരേ ദിവസം സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ദേശീയ ലോക് അദാലത്തിൽ (National Lok Adalat) ഒറ്റ ദിവസം കൊണ്ട് ലക്ഷക്കണക്കിന് കേസുകൾ തീർപ്പാക്കപ്പെടുന്നു. വിദൂര പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്ന മൊബൈൽ ലോക് അദാലത്തുകൾ ഗ്രാമീണർക്ക് നീതി വീട്ടുപടിക്കൽ എത്തിക്കുന്നു. ചില സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ ദിവസേനയുള്ള (daily) ലോക് അദാലത്തുകളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
നിയമ സാക്ഷരതാ ക്യാമ്പുകളും നിയമ സേവന ക്ലിനിക്കുകളും വഴി പൗരന്മാർക്ക് തങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളെക്കുറിച്ച് അറിവ് നൽകുന്നതും ഈ അതോറിറ്റികളുടെ ചുമതലയാണ്. സൗജന്യ നിയമസഹായത്തിന് അർഹതയുള്ളവർക്ക് പാനൽ അഭിഭാഷകരുടെ സേവനം ലഭിക്കും. അങ്ങനെ ലോക് അദാലത്ത് വെറും തർക്കപരിഹാര വേദി മാത്രമല്ല, ഭരണഘടനയുടെ വകുപ്പ് 39എ-യിലെ സൗജന്യ നിയമസഹായ വാഗ്ദാനം യാഥാർത്ഥ്യമാക്കുന്ന ജനകീയ പ്രസ്ഥാനം കൂടിയാണ്.
സൗജന്യ നിയമസേവനത്തിന് അർഹതയുള്ള വിഭാഗങ്ങളെ 1987-ലെ നിയമത്തിലെ സെക്ഷൻ 12 വ്യക്തമാക്കുന്നു: സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും, പട്ടികജാതി-പട്ടികവർഗ അംഗങ്ങൾ, വ്യാവസായിക തൊഴിലാളികൾ, പ്രകൃതി ദുരന്തങ്ങളുടെയും ജാതീയ-വർഗീയ അക്രമങ്ങളുടെയും ഇരകൾ, മാനസിക രോഗികൾ, അംഗവൈകല്യമുള്ളവർ, തടവുകാർ, നിശ്ചിത വരുമാന പരിധിക്ക് താഴെയുള്ളവർ എന്നിവർ. അർഹരായവരുടെ കോടതി ഫീസും അഭിഭാഷക ഫീസും അതോറിറ്റി വഹിക്കും.
ജില്ലാ തലത്തിൽ ജില്ലാ ലീഗൽ സർവീസസ് അതോറിറ്റിയും താലൂക്ക് തലത്തിൽ താലൂക്ക് ലീഗൽ സർവീസസ് കമ്മിറ്റികളും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഫ്രണ്ട് ഓഫീസുകൾ വഴി അപേക്ഷിക്കാം; പാനൽ അഭിഭാഷകരുടെ സേവനം സൗജന്യമായി ലഭിക്കും. ലോക് അദാലത്ത് ദിവസങ്ങളിൽ നിയമ സാക്ഷരതാ ക്യാമ്പുകളും സംഘടിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നിയമം അറിയാത്തതിന്റെ പേരിലോ പണമില്ലാത്തതിന്റെ പേരിലോ ആരും നീതിയിൽ നിന്ന് അകറ്റപ്പെടരുത് എന്നതാണ് ഈ സംവിധാനത്തിന്റെ ആത്മാവ് — ഭരണഘടനയുടെ വകുപ്പ് 39എയുടെ ജീവിക്കുന്ന രൂപം.
ലോക് അദാലത്തിനെ മധ്യസ്ഥത (mediation), മദ്ധ്യസ്ഥം (arbitration) എന്നിവയിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ചറിയേണ്ടത് പ്രധാനമാണ്. മധ്യസ്ഥതയിൽ നിഷ്പക്ഷനായ മൂന്നാം കക്ഷി കക്ഷികളെ ഒത്തുതീർപ്പിലെത്താൻ സഹായിക്കുന്നു; മദ്ധ്യസ്ഥത്തിൽ മദ്ധ്യസ്ഥന്റെ തീരുമാനം ബാധകമാണ്. ലോക് അദാലത്ത് ഇവ രണ്ടിന്റെയും സവിശേഷതകൾ ചേർന്നതാണ് — ഒത്തുതീർപ്പ് അധിഷ്ഠിതം, പക്ഷേ അവാർഡിന് സിവിൽ കോടതി ഉത്തരവിന്റെ ശക്തി. അവാർഡ് "ഡീംഡ് ഡിക്രി" ആയതിനാൽ നേരിട്ട് നടപ്പാക്കാം (execution petition). കോടതി ഫീസ് ഇല്ല, അഭിഭാഷകർ നിർബന്ധമില്ല, നടപടിക്രമങ്ങൾ ലളിതം — സാധാരണക്കാരന് നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയിലേക്കുള്ള ഏറ്റവും എളുപ്പമുള്ള വാതിലാണ് ലോക് അദാലത്ത്.