ദുർഗ്ഗാബായ് ദേശ്മുഖ്: സാമൂഹിക പരിഷ്കർത്താവ്
സ്വാതന്ത്ര്യസമര സേനാനിയും ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണ സഭാംഗവും കേന്ദ്ര സാമൂഹിക ക്ഷേമ ബോർഡിന്റെ സ്ഥാപക അധ്യക്ഷയുമായിരുന്നു ദുർഗ്ഗാബായ് ദേശ്മുഖ്. അവരുടെ ജീവിതവും സംഭാവനകളും പരിചയപ്പെടാം.
ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിലും ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണത്തിലും സാമൂഹിക ക്ഷേമരംഗത്തും ഒരുപോലെ അടയാളം പതിപ്പിച്ച വനിതയായിരുന്നു ദുർഗ്ഗാബായ് ദേശ്മുഖ്. സ്ത്രീ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും സാമൂഹിക ക്ഷേമത്തിനുമായി അവർ സ്ഥാപിച്ച സ്ഥാപനങ്ങൾ ഇന്നും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ആദ്യകാല ജീവിതവും സ്വാതന്ത്ര്യസമരവും
1909 ജൂലൈ 15-ന് ആന്ധ്രാപ്രദേശിലെ രാജമുണ്ട്രിയിലാണ് ദുർഗ്ഗാബായ് ജനിച്ചത്. ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ ഗാന്ധിജിയുടെ ആശയങ്ങളാൽ ആകർഷിക്കപ്പെട്ട അവർ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിൽ സജീവമായി. ബാലികമാർക്കായി ഹിന്ദി പാഠശാല നടത്തിയതും സ്ത്രീകളെ സംഘടിപ്പിച്ചതും അവരുടെ ആദ്യകാല പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഉപ്പുസത്യാഗ്രഹകാലത്ത് അവർ അറസ്റ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ടു. പിന്നീട് നിയമപഠനം പൂർത്തിയാക്കി അഭിഭാഷകയായി. 1937-ൽ അവർ ആന്ധ്ര മഹിളാ സഭ സ്ഥാപിച്ചു. സ്ത്രീകളുടെ വിദ്യാഭ്യാസവും ക്ഷേമവും ലക്ഷ്യമിട്ട ഈ സംഘടന ആന്ധ്രാപ്രദേശിൽ നിരവധി വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു.
ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണവും പൊതുജീവിതവും
ദുർഗ്ഗാബായ് ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണ സഭയിലെ അംഗമായിരുന്നു. ഭരണഘടനാ ചർച്ചകളിൽ സ്ത്രീകളുടെ അവകാശങ്ങളും സാമൂഹിക നീതിയും അവർ ഉയർത്തിക്കാട്ടി. 1952-ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ പരാജയപ്പെട്ടെങ്കിലും പിന്നീട് ആസൂത്രണ കമ്മീഷൻ അംഗമായി നിയമിക്കപ്പെട്ടു. ആസൂത്രണ കമ്മീഷനിൽ സാമൂഹിക ക്ഷേമത്തിനായുള്ള ദേശീയ നയം രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ അവർ നിർണായക പങ്ക് വഹിച്ചു.
കേന്ദ്ര സാമൂഹിക ക്ഷേമ ബോർഡ്
1953 ഓഗസ്റ്റ് 13-ന് കേന്ദ്ര സാമൂഹിക ക്ഷേമ ബോർഡ് രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടു. ദുർഗ്ഗാബായ് അതിന്റെ സ്ഥാപക അധ്യക്ഷയായി. സ്ത്രീകളുടെയും കുട്ടികളുടെയും ഭിന്നശേഷിക്കാരുടെയും വിദ്യാഭ്യാസം, പരിശീലനം, പുനരധിവാസം എന്നിവ ലക്ഷ്യമിട്ട് ആയിരക്കണക്കിന് സന്നദ്ധ സംഘടനകളെ അവർ ഈ ബോർഡിന് കീഴിൽ ഏകോപിപ്പിച്ചു. സാമൂഹിക ക്ഷേമം സർക്കാർ നയത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ ഭാഗമാക്കിയതാണ് ഈ ബോർഡിന്റെ പ്രധാന നേട്ടം. 1958-ൽ രൂപീകരിച്ച ദേശീയ വനിതാ വിദ്യാഭ്യാസ കൗൺസിലിന്റെ ആദ്യ അധ്യക്ഷയും അവരായിരുന്നു. സാമൂഹിക സേവനത്തിനുള്ള സംഭാവനകൾക്ക് 1975-ൽ അവർക്ക് പത്മവിഭൂഷൺ ലഭിച്ചു. 1981 മേയ് 9-ന് അവർ അന്തരിച്ചു.
സി.ഡി. ദേശ്മുഖുമായുള്ള വിവാഹം
1953 ജനുവരി 22-ന് ദുർഗ്ഗാബായ് ഡോ. ചിന്താമൻ ദ്വാരകാനാഥ് ദേശ്മുഖിനെ വിവാഹം ചെയ്തു. സി.ഡി. ദേശ്മുഖ് റിസർവ് ബാങ്ക് ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ ആദ്യ ഇന്ത്യൻ ഗവർണറും പിന്നീട് കേന്ദ്ര ധനമന്ത്രിയുമായിരുന്നു. ഇരുവരും ചേർന്ന് ഡൽഹിയിലെ ഇന്ത്യ ഇന്റർനാഷണൽ സെന്ററിന്റെ സ്ഥാപനത്തിൽ പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചു. ഭർത്താവിന്റെ ഉന്നത സ്ഥാനങ്ങൾ ദുർഗ്ഗാബായിയുടെ സ്വതന്ത്രമായ പൊതുപ്രവർത്തനത്തിന് തടസ്സമായില്ല. സാമൂഹിക ക്ഷേമ ബോർഡിന്റെ അധ്യക്ഷ എന്ന നിലയിൽ അവർ സ്വന്തം നിലയിൽ തീരുമാനങ്ങൾ എടുത്തു. ഇന്ത്യയുടെ ആദ്യകാല രാഷ്ട്രനിർമാണത്തിൽ ദമ്പതികൾ ഇരുവരും വ്യത്യസ്ത മേഖലകളിൽ സംഭാവന നൽകി.
വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ നിർമാണം
സ്ഥാപനങ്ങൾ കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നതിലായിരുന്നു ദുർഗ്ഗാബായിയുടെ പ്രത്യേക കഴിവ്. ആന്ധ്ര മഹിളാ സഭയുടെ കീഴിൽ സ്കൂളുകളും കോളേജുകളും ഹോസ്റ്റലുകളും ആശുപത്രികളും അവർ ആരംഭിച്ചു. ഡൽഹിയിൽ ശ്രീ വെങ്കിടേശ്വര കോളേജ് സ്ഥാപിക്കുന്നതിൽ അവർ മുൻകൈയെടുത്തു. കൗൺസിൽ ഫോർ സോഷ്യൽ ഡെവലപ്മെന്റ് എന്ന ഗവേഷണ സ്ഥാപനവും അവർ സ്ഥാപിച്ചവയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും തൊഴിൽ പരിശീലനത്തിനും ഈ സ്ഥാപനങ്ങൾ വഴിയൊരുക്കി. സാമൂഹിക പ്രവർത്തനം ഒരു വ്യക്തിയുടെ കാരുണ്യമല്ല, രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരമായ ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്ന കാഴ്ചപ്പാടാണ് അവർ മുന്നോട്ടുവെച്ചത്.
ഭരണഘടനാ സഭയിലും ആസൂത്രണ കമ്മീഷനിലും
ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണ സഭയിലെ അംഗമെന്ന നിലയിൽ ദുർഗ്ഗാബായ് സ്ത്രീകളുടെ അവകാശങ്ങളും സാമൂഹിക നീതിയും ഉയർത്തിക്കാട്ടി. ഭരണഘടനയിൽ സ്ത്രീകൾക്കും പുരുഷന്മാർക്കും തുല്യാവകാശം ഉറപ്പാക്കുന്നതിൽ അവരുടെ ശബ്ദം പ്രധാനമായിരുന്നു. പിന്നീട് ആസൂത്രണ കമ്മീഷൻ അംഗമായി സാമൂഹിക ക്ഷേമത്തിനായുള്ള ദേശീയ നയം രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ അവർ നിർണായക പങ്ക് വഹിച്ചു. സാമൂഹിക ക്ഷേമം പഞ്ചവത്സര പദ്ധതികളുടെ ഭാഗമാക്കണമെന്ന് അവർ വാദിച്ചു. 1958-ൽ രൂപീകരിച്ച ദേശീയ വനിതാ വിദ്യാഭ്യാസ കൗൺസിലിന്റെ ആദ്യ അധ്യക്ഷയായി അവർ പ്രവർത്തിച്ചു. പെൺകുട്ടികളുടെ വിദ്യാഭ്യാസം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള നിർദേശങ്ങൾ ഈ കൗൺസിൽ സർക്കാരിന് സമർപ്പിച്ചു. തന്റെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ച് 'ചിന്താമനും ഞാനും' എന്ന ആത്മകഥ അവർ എഴുതി.
പത്മവിഭൂഷണും സ്മരണയും
സാമൂഹിക സേവനത്തിനുള്ള സംഭാവനകൾക്ക് 1975-ൽ ദുർഗ്ഗാബായ് ദേശ്മുഖിന് പത്മവിഭൂഷൺ ലഭിച്ചു. രാജ്യത്തെ രണ്ടാമത്തെ പരമോന്നത സിവിലിയൻ ബഹുമതിയാണിത്. 1982-ൽ അവരുടെ സ്മരണയ്ക്കായി ഇന്ത്യൻ തപാൽ വകുപ്പ് സ്മാരക സ്റ്റാമ്പ് പുറത്തിറക്കി. ഹൈദരാബാദിലെ ദുർഗ്ഗാബായ് ദേശ്മുഖ് ആശുപത്രിക്ക് അവരുടെ പേര് നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ആന്ധ്ര മഹിളാ സഭയുടെ കീഴിലുള്ള വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഇന്നും ആയിരക്കണക്കിന് വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് വിദ്യാഭ്യാസം നൽകുന്നു. കേന്ദ്ര സാമൂഹിക ക്ഷേമ ബോർഡ് ഇന്ന് കേന്ദ്ര സാമൂഹിക ക്ഷേമ ബോർഡ് എന്ന പേരിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സാമൂഹിക ക്ഷേമം സർക്കാരിന്റെ സ്ഥിരമായ ഉത്തരവാദിത്തമാക്കിയതാണ് അവരുടെ ഏറ്റവും വലിയ പൈതൃകം.
കേന്ദ്ര സാമൂഹിക ക്ഷേമ ബോർഡിന്റെ അധ്യക്ഷ എന്ന നിലയിൽ ദുർഗ്ഗാബായ് 30,000-ലധികം സന്നദ്ധ സംഘടനകളെ ഏകോപിപ്പിച്ചു. സ്ത്രീകളുടെയും കുട്ടികളുടെയും ഭിന്നശേഷിക്കാരുടെയും ക്ഷേമത്തിനായി ഈ സംഘടനകൾ പ്രവർത്തിച്ചു. സാമൂഹിക ക്ഷേമത്തിനായി സർക്കാർ ധനസഹായം നൽകുന്ന രീതി അവർ സ്ഥാപിച്ചു. സന്നദ്ധ മേഖലയും സർക്കാരും തമ്മിലുള്ള പങ്കാളിത്തത്തിന്റെ മാതൃകയായി ഈ ബോർഡ് മാറി. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയിൽ സാമൂഹിക ക്ഷേമം ഒരു സ്ഥിരം സർക്കാർ ചുമതലയായി മാറിയതിൽ അവരുടെ പങ്ക് നിർണായകമായിരുന്നു.
ദുർഗ്ഗാബായിയുടെ ജീവിതം സ്വാതന്ത്ര്യസമരവും ഭരണഘടനാ നിർമ്മാണവും സാമൂഹിക ക്ഷേമവും ഒരുമിച്ച് കൊണ്ടുപോയ അപൂർവ ഉദാഹരണമാണ്. ബാലികമാർക്കായി പാഠശാല നടത്തിയ കൗമാരക്കാരി പിന്നീട് രാജ്യത്തിന്റെ സാമൂഹിക ക്ഷേമ നയങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തിയ നേതാവായി മാറി. സ്ത്രീ വിദ്യാഭ്യാസവും സാമൂഹിക നീതിയും അവരുടെ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ കേന്ദ്രവിഷയങ്ങളായി എന്നും നിലനിന്നു.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | വിശദാംശം |
|---|---|
| ജനനം | 1909 ജൂലൈ 15, രാജമുണ്ട്രി, ആന്ധ്രാപ്രദേശ് |
| ആന്ധ്ര മഹിളാ സഭ | 1937-ൽ സ്ഥാപിച്ചു |
| ഭരണഘടനാ സഭ | അംഗം |
| കേന്ദ്ര സാമൂഹിക ക്ഷേമ ബോർഡ് | 1953-ൽ സ്ഥാപക അധ്യക്ഷ |
| പത്മവിഭൂഷൺ | 1975 |
| മരണം | 1981 മേയ് 9 |