ഹോം റൂൾ പ്രസ്ഥാനം 1916: തിലകും ആനി ബെസന്റും സ്വയംഭരണത്തിനായി നടത്തിയ പോരാട്ടം

ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധം (1914-1918) നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെ ഇന്ത്യയിൽ ഉയർന്നുവന്ന ഏറ്റവും ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനമായിരുന്നു ഹോം റൂൾ പ്രസ്ഥാനം. ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ ഇന്ത്യയ്ക്ക് സ്വയംഭരണം (ഹോം റൂൾ) നേടുക എന്നതായിരുന്നു ലക്ഷ്യം. ബാലഗംഗാധര തിലകും ആനി ബെസന്റും എന്ന രണ്ട് പ്രമുഖ നേതാക്കളാണ് ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന് നേതൃത്വം നൽകിയത്. ഭരണഘടനാപരമായ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ പൊതുജനാഭിപ്രായം സംഘടിപ്പിച്ച് സ്വയംഭരണ ആവശ്യം ഉന്നയിക്കുക എന്നതായിരുന്നു രീതി.

തുടക്കത്തിന് വഴിയൊരുക്കിയ സാഹചര്യം

1909-ലെ മോർലി-മിന്റോ പരിഷ്കാരങ്ങൾ ഇന്ത്യക്കാരുടെ പ്രതീക്ഷകൾ നിറവേറ്റിയിരുന്നില്ല. ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിൽ ഇന്ത്യൻ സൈനികരും വിഭവങ്ങളും ബ്രിട്ടനുവേണ്ടി ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, യുദ്ധാനന്തരം രാഷ്ട്രീയ ഇളവുകൾ ലഭിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷ ഇന്ത്യക്കാർക്കുണ്ടായി. അയർലണ്ടിലെ ഹോം റൂൾ പ്രസ്ഥാനത്തിൽനിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടാണ് ഇന്ത്യയിലും സമാനമായ പ്രസ്ഥാനം ആരംഭിച്ചത്. 1914-ൽ തിലക് ജയിൽ മോചിതനായതും 1915-ൽ ഗോഖലെയുടെ മരണവും കോൺഗ്രസ്സിലെ തീവ്രവാദികൾക്ക് കൂടുതൽ ഇടം നൽകി. ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് 1916-ൽ രണ്ട് ഹോം റൂൾ ലീഗുകൾ ഉദയം ചെയ്തത്.

രണ്ട് ഹോം റൂൾ ലീഗുകൾ

1916 ഏപ്രിലിൽ തിലക് തന്റെ ഹോം റൂൾ ലീഗ് സ്ഥാപിച്ചു — പൂന കേന്ദ്രീകരിച്ച്, ബൽഗാമിൽവെച്ചുള്ള തുടക്കത്തോടെ. മഹാരാഷ്ട്ര, കർണാടക, ബെറാർ, മധ്യ പ്രവിശ്യകൾ എന്നിവിടങ്ങളിലായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനമേഖല. 1916 സെപ്റ്റംബറിൽ ആനി ബെസന്റ് മദ്രാസിൽ (അഡയാർ) തന്റെ ഹോം റൂൾ ലീഗ് ആരംഭിച്ചു; തിലകിന്റെ മേഖലയൊഴികെ ഇന്ത്യയുടെ ബാക്കി ഭാഗങ്ങളിലായിരുന്നു അവരുടെ പ്രവർത്തനം. ഇരു ലീഗുകളും തമ്മിൽ അനൗപചാരിക ധാരണയുണ്ടായിരുന്നു — പ്രദേശങ്ങൾ വീതിച്ചെടുത്ത് സംഘർഷമൊഴിവാക്കി ഒരേ ലക്ഷ്യത്തിനായി പ്രവർത്തിച്ചു. അവർ ലയിച്ചില്ല, പക്ഷേ അടുത്ത സഹകരണത്തിലായിരുന്നു.

തിലകിന്റെ ലീഗിന് ആറ് ശാഖകളും ഡൽഹിയിൽ ആസ്ഥാനവുമുണ്ടായിരുന്നു; ബെസന്റിന്റെ ലീഗിന് ഇരുനൂറോളം ശാഖകളുള്ള അയഞ്ഞ സംഘടനയായിരുന്നു. തിലക് പരമ്പരാഗത ഉത്സവങ്ങളും സാംസ്കാരിക പരിപാടികളും ഉപയോഗിച്ച് ദേശസ്നേഹം ഉണർത്തി. പ്രസ്ഥാനത്തിനിടെ അദ്ദേഹം നൽകിയ പ്രസിദ്ധമായ മുദ്രാവാക്യം ഇതായിരുന്നു: 'ഹോം റൂൾ എന്റെ ജന്മാവകാശമാണ്, ഞാൻ അത് നേടിയിരിക്കും.' ബ്രിട്ടീഷ് വനിതയായ ആനി ബെസന്റ് തന്റെ 'ന്യൂ ഇന്ത്യ', 'കോമൺവീൽ' എന്നീ പത്രങ്ങളിലൂടെ സ്വയംഭരണ ആശയങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിച്ചു. തിലക് 'കേസരി' പത്രത്തിലൂടെയും സന്ദേശം പരത്തി. ശ്രദ്ധേയമായ വസ്തുത: 1905-ൽ ശ്യാംജി കൃഷ്ണവർമ്മ ലണ്ടനിൽ ഇന്ത്യൻ ഹോം റൂൾ സൊസൈറ്റി സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു — അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായിരുന്നു 1916-ലെ പ്രസ്ഥാനം.

പ്രവർത്തനരീതിയും വ്യാപനവും

പ്രഭാഷണങ്ങൾ, ലഘുലേഖകൾ, പൊതുയോഗങ്ങൾ, സെമിനാറുകൾ എന്നിവയിലൂടെ ഇന്ത്യക്കാരെ തങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ അവകാശങ്ങളെക്കുറിച്ച് ബോധവൽക്കരിക്കുക എന്നതായിരുന്നു ലീഗുകളുടെ പ്രധാന പ്രവർത്തനം. രാഷ്ട്രീയ വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ ജനങ്ങളെ സ്വയംഭരണ ആവശ്യത്തിന് അണിനിരത്തുക എന്നതായിരുന്നു തന്ത്രം. പ്രസ്ഥാനം ഏകദേശം രണ്ട് വർഷം (1916-1918) സജീവമായിരുന്നു. മിതവാദ രാഷ്ട്രീയത്തിൽനിന്ന് സ്വയംഭരണത്തിനായുള്ള ഉറച്ച ആവശ്യത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമായിരുന്നു ഇത് അടയാളപ്പെടുത്തിയത്. സമൂഹത്തിന്റെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങളെ സ്വയംഭരണ ആവശ്യത്തിൽ ഒന്നിപ്പിച്ച പ്രസ്ഥാനം ദേശീയ രാഷ്ട്രീയ ബോധം രാജ്യമെമ്പാടും പരത്തി. ബെസന്റിനെ ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ തടങ്കലിലാക്കിയത് (1917) പ്രസ്ഥാനത്തിന് കൂടുതൽ ജനപിന്തുണ നേടിക്കൊടുത്തു; അവരെ മോചിപ്പിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ട് രാജ്യവ്യാപക പ്രതിഷേധമുയർന്നു.

ഫലങ്ങൾ: മൊണ്ടേഗു പ്രഖ്യാപനത്തിലേക്ക്

ഹോം റൂൾ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദഫലമായി 1917-ൽ മൊണ്ടേഗു പ്രഖ്യാപനം ഉണ്ടായി. ഇന്ത്യാ സെക്രട്ടറി എഡ്വിൻ മൊണ്ടേഗു ഭരണത്തിന്റെ എല്ലാ ശാഖകളിലും ഇന്ത്യക്കാരുടെ പങ്കാളിത്തം വർദ്ധിപ്പിച്ച് ഉത്തരവാദിത്ത ഭരണത്തിലേക്ക് ക്രമേണ നീങ്ങുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഇത് 1919-ലെ മൊണ്ടേഗു-ചെംസ്ഫോർഡ് പരിഷ്കാരങ്ങൾക്ക് വഴിതെളിച്ചു. കൂടാതെ, ഈ പ്രസ്ഥാനം 1920-കളിൽ ഗാന്ധി നയിച്ച നിസ്സഹകരണ പ്രസ്ഥാനത്തിന് അടിത്തറയിട്ടു. തിലകിന്റെ മരണത്തോടെ (1920) പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ആവേശം കുറഞ്ഞെങ്കിലും, രാഷ്ട്രീയ ബോധമുണർത്തലിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഹോം റൂൾ പ്രസ്ഥാനം ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിലെ വഴിത്തിരിവായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

സർക്കാരിന്റെ അടിച്ചമർത്തലും പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഉച്ചകോടിയും

ഹോം റൂൾ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വളർച്ച കണ്ട് ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ അടിച്ചമർത്തൽ തുടങ്ങി. 1917 ജൂണിൽ ആനി ബെസന്റിനെ ഊട്ടിയിൽ തടങ്കലിലാക്കി; അവരുടെ 'ന്യൂ ഇന്ത്യ' പത്രത്തിന് ജാമ്യം കെട്ടിവെക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. തിലകിനെതിരെയും നടപടികൾ ആലോചിച്ചു. എന്നാൽ ഈ അടിച്ചമർത്തൽ തിരിച്ചടിയായി — ബെസന്റിന്റെ മോചനം ആവശ്യപ്പെട്ട് രാജ്യമെമ്പാടും പ്രതിഷേധമുയർന്നു. സർ എസ്. സുബ്രഹ്മണ്യ അയ്യർ തന്റെ നൈറ്റ്ഹുഡ് ഉപേക്ഷിച്ച് പ്രതിഷേധിച്ചു. അമേരിക്കൻ പ്രസിഡന്റ് വുഡ്രോ വിൽസന്റെ സ്വയംനിർണ്ണയ പ്രഖ്യാപനങ്ങളും ബ്രിട്ടനുമേൽ സമ്മർദ്ദം ചെലുത്തി. ഒടുവിൽ 1917 സെപ്റ്റംബറിൽ ബെസന്റിനെ മോചിപ്പിച്ചു. അതേ വർഷം ഡിസംബറിൽ കൽക്കത്തയിൽ നടന്ന കോൺഗ്രസ്സ് സമ്മേളനത്തിൽ ആനി ബെസന്റ് അധ്യക്ഷയായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു — കോൺഗ്രസ്സിന്റെ ആദ്യ വനിതാ അധ്യക്ഷയായി. ഹോം റൂൾ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ജനപിന്തുണയാണ് അവരെ ഈ സ്ഥാനത്തെത്തിച്ചത്. 1917-ലെ മൊണ്ടേഗു പ്രഖ്യാപനത്തിനുശേഷം പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ആവശ്യം ഭാഗികമായി അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടതായി കണ്ട് 1918-ഓടെ ലീഗുകളുടെ പ്രവർത്തനം മന്ദീഭവിച്ചു. 1920-ൽ തിലകിന്റെ മരണത്തോടെ പ്രസ്ഥാനം അവസാനഘട്ടത്തിലെത്തി — പക്ഷേ അത് ഉണർത്തിയ രാഷ്ട്രീയ ബോധം ഗാന്ധിയുഗത്തിന് വഴിയൊരുക്കി.

ഹോം റൂൾ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സാമൂഹിക വ്യാപനം ശ്രദ്ധേയമായിരുന്നു. വിദ്യാർത്ഥികൾ, അഭിഭാഷകർ, അധ്യാപകർ, വ്യാപാരികൾ തുടങ്ങി നഗര മധ്യവർഗ്ഗത്തിന്റെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങൾ ലീഗുകളിൽ അംഗങ്ങളായി. ബെസന്റിന്റെ ലീഗിന് രാജ്യമെമ്പാടും നൂറുകണക്കിന് ശാഖകൾ ഉണ്ടായി; തിലകിന്റെ ലീഗ് മഹാരാഷ്ട്രയിൽ ആഴത്തിൽ വേരൂന്നി. സ്ത്രീകളും പ്രസ്ഥാനത്തിൽ സജീവമായി പങ്കെടുത്തു — പൊതുയോഗങ്ങളിൽ പ്രസംഗിച്ചു. പത്രങ്ങൾ, ലഘുലേഖകൾ, പ്രഭാഷണ പര്യടനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ സ്വയംഭരണ ആശയം ഗ്രാമങ്ങളിലേക്കും എത്തി. ഇതുവരെ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുനിന്ന പലരും ആദ്യമായി സംഘടിത രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു. ഈ ബഹുജനാടിത്തറയാണ് പിന്നീട് ഗാന്ധിയുടെ നിസ്സഹകരണ പ്രസ്ഥാനത്തിന് വളമിട്ടത്. ഹോം റൂൾ ലീഗുകൾ രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ പുതിയ മാതൃക കാട്ടി — പ്രഭാഷണങ്ങളും പത്രപ്രചാരണവും വഴി ജനങ്ങളെ ബോധവൽക്കരിക്കുന്ന രീതി ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സ്ഥിരം സവിശേഷതയായി.

ഹോം റൂൾ ലീഗുകളുടെ പ്രചാരണ സാമഗ്രികൾ ശ്രദ്ധേയമായിരുന്നു — ലഘുലേഖകൾ, പംഫ്ലറ്റുകൾ, പത്ര ലേഖനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ സ്വയംഭരണം എന്ന ആശയം ലളിതമായ ഭാഷയിൽ ജനങ്ങളിലെത്തിച്ചു. ബെസന്റ് ഇംഗ്ലീഷിലും തിലക് മറാഠിയിലും എഴുതി; പ്രാദേശിക നേതാക്കൾ പ്രാദേശിക ഭാഷകളിൽ പ്രചരിപ്പിച്ചു. രാഷ്ട്രീയ വിദ്യാഭ്യാസം എന്ന ഈ രീതി ഇന്ത്യൻ ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്ഥിരം ആയുധമായി — പിൽക്കാലത്ത് ഗാന്ധിയും ഇതേ മാതൃക പിന്തുടർന്നു.

പരീക്ഷകൾക്ക് ഓർക്കേണ്ടത്: 1916-ൽ തുടക്കം; തിലക് ഏപ്രിൽ 1916-ൽ (പൂന/ബൽഗാം), ബെസന്റ് സെപ്റ്റംബർ 1916-ൽ (മദ്രാസ്/അഡയാർ); മുദ്രാവാക്യം 'ഹോം റൂൾ എന്റെ ജന്മാവകാശമാണ്'; ബെസന്റിന്റെ പത്രങ്ങൾ ന്യൂ ഇന്ത്യ, കോമൺവീൽ; തിലകിന്റെ കേസരി; തിലകിന്റെ മേഖല — മഹാരാഷ്ട്ര, കർണാടക, ബെറാർ, മധ്യ പ്രവിശ്യകൾ; ഫലം — 1917-ലെ മൊണ്ടേഗു പ്രഖ്യാപനം; പ്രസ്ഥാനകാലം 1916-1918.