നീല വിപ്ലവം 1859: ബംഗാളിലെ കർഷകർ നീലത്തോട്ടക്കാർക്കെതിരെ നടത്തിയ പോരാട്ടം
1859-ൽ ബംഗാളിൽ യൂറോപ്യൻ നീലത്തോട്ടക്കാർക്കെതിരെ കർഷകർ നടത്തിയ നീല വിപ്ലവം — ദാദോൺ ചൂഷണം, ദിഗംബർ-ബിഷ്ണു ബിശ്വാസ് സഹോദരന്മാർ, നീൽ ദർപ്പൺ, നീല കമ്മീഷൻ.
1859-ൽ ബംഗാളിൽ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ട നീല വിപ്ലവം (നീൽ ബിദ്രോഹം/ബ്ലൂ റിബല്യൻ) ഇന്ത്യൻ കർഷകർ യൂറോപ്യൻ നീലത്തോട്ടക്കാരുടെ ചൂഷണത്തിനെതിരെ നടത്തിയ ആദ്യത്തെ വലിയ കൂട്ടായ പ്രതിരോധമായിരുന്നു. ഭക്ഷ്യവിളകൾക്ക് പകരം നീലം കൃഷി ചെയ്യാൻ നിർബന്ധിതരായ കർഷകർ കൃഷി നിരസിച്ചുകൊണ്ട് സമരം ചെയ്തു. ബംഗാളി ബുദ്ധിജീവികളുടെയും പത്രങ്ങളുടെയും മിഷനറിമാരുടെയും പിന്തുണ ലഭിച്ച ഈ സമരം ഇന്ത്യൻ കർഷക പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തിലെ വഴിത്തിരിവായി.
നീലക്കൃഷിയുടെ ചരിത്രവും ചൂഷണ സംവിധാനവും
ബംഗാളിലെ ആദ്യ നീലത്തോട്ടക്കാരൻ ഫ്രഞ്ചുകാരനായ ലോയിസ് ബൊണാർഡ് ആയിരുന്നു — ഹൂഗ്ലി നദിക്കരയിലെ ചന്ദൻനഗറിനടുത്ത് താൽദംഗയിലും ഗോൾപാറയിലും അദ്ദേഹം നീലക്കൃഷി തുടങ്ങി. ബ്രിട്ടീഷ് അധീനതയിലുള്ള ബംഗാൾ നവാബുമാരുടെ കാലത്ത് നീലക്കൃഷി കൂടുതൽ ലാഭകരമായി. നീലച്ചായത്തിന് ആവശ്യം കുതിച്ചുയർന്നതോടെ ബർദ്വാൻ, ബങ്കുറ, ബിർഭും, ജെസ്സോർ പ്രദേശങ്ങൾ നീലക്കൃഷിയുടെ പ്രധാന കേന്ദ്രങ്ങളായി. നീലത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ നാമം ഇൻഡിഗോഫെറ എന്നാണ്.
യൂറോപ്യൻ തോട്ടക്കാർ 'ദാദോൺ' സമ്പ്രദായത്തിലൂടെ കർഷകരെ ചൂഷണം ചെയ്തു: കർഷകരുടെ ഏറ്റവും നല്ല ഭൂമിയിൽ അരിക്കുപകരം നീലം കൃഷി ചെയ്യാൻ അവർ വഞ്ചനാപരമായ മുൻകൂർ തുകകൾ നിർബന്ധിച്ച് വാങ്ങിപ്പിച്ചു. നീലത്തിന് നൽകിയ വില അത്യന്തം കുറവായിരുന്നു — വിപണി വിലയുടെ ഏകദേശം 2.5 ശതമാനം മാത്രം. ഇതോടെ കർഷകർ കടത്തിന്റെയും ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെയും നിത്യചക്രത്തിൽ അകപ്പെട്ടു. റയോട്ടി സമ്പ്രദായത്തിൽ കർഷകർ തങ്ങളുടെ വയലുകളുടെ നാലിലൊരു ഭാഗത്ത് നിർബന്ധിത നീലക്കൃഷി ചെയ്യാൻ കരാറുകളിൽ ഒപ്പിടാൻ നിർബന്ധിതരായി; വിപണി വിലയേക്കാൾ വളരെ കുറഞ്ഞ നിരക്കിലാണ് വിള വാങ്ങിയത്. തോട്ടക്കാർ യൂറോപ്യൻ മജിസ്ട്രേറ്റുമാരുമായി ഒത്തുചേർന്ന് പ്രവർത്തിച്ചതിനാൽ വഞ്ചനാപരമായ കരാറുകളിൽനിന്ന് നിയമപരമായ ആശ്വാസം ലഭിക്കാനുള്ള സാധ്യതയും കുറവായിരുന്നു. തട്ടിക്കൊണ്ടുപോകൽ, നിയമവിരുദ്ധ തടങ്കൽ, ചാട്ടവാറടി, സ്ത്രീകൾക്കും കുട്ടികൾക്കും നേരെയുള്ള ആക്രമണം, കന്നുകാലികൾ പിടിച്ചെടുക്കൽ, വീടുകൾ കത്തിക്കൽ, വിളകൾ നശിപ്പിക്കൽ എന്നിവയിലൂടെ തോട്ടക്കാർ കർഷകരെ ഭയപ്പെടുത്തി.
കലാപം: നാദിയായിൽനിന്ന് ബംഗാളെമ്പാടും
1859 മാർച്ചിൽ ബംഗാളിലെ നാദിയാ ജില്ലയിലെ ചൗഗച്ച ഗ്രാമത്തിലാണ് കലാപം തുടങ്ങിയത് — ദിഗംബർ ബിശ്വാസ്, ബിഷ്ണുചരൺ ബിശ്വാസ് എന്ന രണ്ട് സഹോദരന്മാരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ. നിർബന്ധിത നീലക്കൃഷി നിരസിക്കാൻ കർഷകർ തീരുമാനിച്ചു; തോട്ടക്കാരുടെ ശാരീരിക സമ്മർദ്ദത്തെ ചെറുത്തു. കർഷകർ 'കൃഷി ചെയ്യാതിരിക്കൽ' സമരം സംഘടിപ്പിച്ചു, (ജമീന്ദാർമാരായും പ്രവർത്തിച്ച) തോട്ടക്കാർക്ക് കരം നൽകാൻ വിസമ്മതിച്ചു, തോട്ടക്കാർ ഭയപ്പെടുത്താൻ നിയോഗിച്ച 'ലാത്തിയലു'കളെ (ആയുധധാരികളായ കാവൽക്കാർ) ശാരീരികമായി ചെറുത്തു; തോട്ടക്കാരുടെ ആക്രമണത്തിനെതിരെ പ്രതിരോധ സേനയും സംഘടിപ്പിച്ചു. കർഷകരെ ഒഴിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങളെയും അവർ ശാരീരികമായി ചെറുത്തു.
1860 ഏപ്രിലിൽ നാദിയ, പബ്ന ജില്ലകളിലെ ബാരാസത് ഡിവിഷനിലെ എല്ലാ കർഷകരും പണിമുടക്കി നീലം കൃഷി ചെയ്യാൻ വിസമ്മതിച്ചു. സമരം ബംഗാളിന്റെ മറ്റ് ഭാഗങ്ങളിലേക്കും — രാജ്ഷാഹി, ജെസ്സോർ, മുർഷിദാബാദ് — വ്യാപിച്ചു. ഇടപെട്ട പോലീസുകാരെ കർഷകർ ആക്രമിച്ചു; തോട്ടക്കാർ കരം വർദ്ധിപ്പിച്ച് കർഷകരെ ഒഴിപ്പിച്ചത് കൂടുതൽ പ്രക്ഷോഭത്തിന് കാരണമായി. 1839 മുതൽ 1860 വരെ ബംഗാളിൽ നടന്ന നീലക്കർഷക സമരങ്ങളുടെ പരമ്പരയെയാണ് നീല വിപ്ലവം എന്ന് വിളിക്കുന്നത് — 1859-60-ലേതാണ് ഏറ്റവും ശക്തമായത്.
ബുദ്ധിജീവികളുടെ പിന്തുണയും ഫലങ്ങളും
നീല വിപ്ലവത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ഇന്ത്യൻ ബുദ്ധിജീവികളിൽനിന്നും പത്രങ്ങളിൽനിന്നും ചില മിഷനറിമാരിൽനിന്നുപോലും വൻ പിന്തുണ ലഭിച്ചു എന്നതാണ്. ഹരീഷ് ചന്ദ്ര മുഖർജി തന്റെ 'ദ ഹിന്ദു പേട്രിയറ്റ്' പത്രത്തിലൂടെ കർഷക പീഡനങ്ങളെക്കുറിച്ച് വിശദമായ റിപ്പോർട്ടുകൾ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു. ശിശിർ കുമാർ ഘോഷ് തുടങ്ങിയ പത്രപ്രവർത്തകരും കർഷകരുടെ പക്ഷം പിടിച്ച് തോട്ടക്കാരുടെ ചൂഷണം തുറന്നുകാട്ടി. ദീനബന്ധു മിത്രയുടെ പ്രസിദ്ധമായ 'നീൽ ദർപ്പൺ' നാടകം (1860) നീലക്കർഷകരുടെ ദുരിതം ഹൃദയസ്പർശിയായി ചിത്രീകരിച്ച് നഗര മധ്യവർഗ്ഗത്തിന്റെയും ബ്രിട്ടീഷ് അധികൃതരുടെയും മനസ്സാക്ഷി ഉണർത്തുന്നതിൽ നിർണ്ണായക പങ്ക് വഹിച്ചു.
സമരം അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടെങ്കിലും — സർക്കാരും ചില ജമീന്ദാർമാരും ചേർന്ന് നിരവധി കർഷകരെ കൊന്നു — അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ ദൂരവ്യാപകമായിരുന്നു. കർഷകരുടെ പരാതികൾ അന്വേഷിക്കാൻ സർക്കാർ നീല കമ്മീഷനെ നിയോഗിച്ചു; നിർബന്ധിത നീലക്കൃഷി സമ്പ്രദായം ക്രമേണ ഇല്ലാതായി. ബംഗാളി ഗ്രാമീണ ജനത മുഴുവൻ സമരത്തെ പിന്തുണച്ചു — ബംഗാളി ബുദ്ധിജീവികളും മുസ്ലീങ്ങളും മിഷനറിമാരും കർഷകർക്കൊപ്പം നിന്നു. കർഷകർക്ക് ബൗദ്ധിക-നഗര വിഭാഗങ്ങളുടെ പിന്തുണ ലഭിച്ച ആദ്യത്തെ വലിയ കർഷകസമരമെന്ന നിലയിൽ നീല വിപ്ലവം ഇന്ത്യൻ കർഷക പ്രസ്ഥാന ചരിത്രത്തിൽ പ്രത്യേക സ്ഥാനം നേടി.
നീലക്കൃഷിയുടെ അന്ത്യം
നീല വിപ്ലവത്തിനുശേഷം നീലക്കൃഷി സമ്പ്രദായം ക്രമേണ ഇല്ലാതായി — പക്ഷേ ഇതിന് മറ്റൊരു കാരണവുമുണ്ടായിരുന്നു. 1897-ൽ ജർമ്മൻ കമ്പനിയായ BASF കൃത്രിമ നീലം (സിന്തറ്റിക് ഇൻഡിഗോ) വാണിജ്യാടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങിയതോടെ പ്രകൃതിദത്ത നീലത്തിന് ആവശ്യം കുത്തനെ ഇടിഞ്ഞു. ബംഗാളിലെ നീലത്തോട്ടങ്ങൾ ലാഭകരമല്ലാതായി; പല യൂറോപ്യൻ തോട്ടക്കാരും ബിസിനസ് ഉപേക്ഷിച്ചു. 1860-ൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട നീല കമ്മീഷൻ കർഷകരുടെ പരാതികൾ ശരിവെച്ച് നിർബന്ധിത കൃഷി അവസാനിപ്പിക്കാൻ ശുപാർശ ചെയ്തു. കർഷകരുടെ സംഘടിത പ്രതിരോധവും ബുദ്ധിജീവികളുടെ പിന്തുണയും ചേർന്നാണ് ഈ വിജയം നേടിയത്. നീല വിപ്ലവം ഇന്ത്യൻ കർഷകർക്ക് ഒരു പാഠം നൽകി — സംഘടിതമായ അഹിംസാത്മക പ്രതിരോധത്തിലൂടെ (കൃഷി നിരസിക്കൽ, കരം നൽകാതിരിക്കൽ) ശക്തമായ ശത്രുവിനെയും തോൽപ്പിക്കാം. പിൽക്കാലത്ത് ഗാന്ധിയുടെ ചമ്പാരൻ സത്യാഗ്രഹം (1917) നീലത്തോട്ടക്കാർക്കെതിരെത്തന്നെയായിരുന്നു — ബിഹാറിലെ തീൻകാഠിയ സമ്പ്രദായത്തിനെതിരെ. നീല വിപ്ലവത്തിന്റെ പാരമ്പര്യം ചമ്പാരനിലൂടെ ഗാന്ധിയുഗത്തിലേക്ക് കൈമാറി. കർഷക പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തിൽ നീല വിപ്ലവം ആദ്യത്തെ വിജയകരമായ കൂട്ടായ സമരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
നീൽ ദർപ്പൺ നാടകം ബ്രിട്ടീഷ് അധികൃതരെ ക്ഷുഭിതരാക്കി. നാടകത്തിന്റെ ഇംഗ്ലീഷ് പരിഭാഷ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചതിന് റെവറന്റ് ജെയിംസ് ലോങ്ങിനെതിരെ മാനനഷ്ടക്കേസ് നടന്നു — അദ്ദേഹത്തിന് പിഴശിക്ഷ ലഭിച്ചു. ഈ വിചാരണ നാടകത്തിന് കൂടുതൽ പ്രശസ്തി നേടിക്കൊടുത്തു; നീലക്കർഷകരുടെ ദുരിതം അന്തർദ്ദേശീയ ശ്രദ്ധ നേടി. ദീനബന്ധു മിത്രയുടെ നാടകം ബംഗാളി നാടകവേദിയിലെ നാഴികക്കല്ലായി; സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ വേദിയിലെത്തിക്കുന്ന രീതിക്ക് തുടക്കമിട്ടു. കർഷക ദുരിതം സാഹിത്യത്തിലൂടെ നഗര മധ്യവർഗ്ഗത്തിലെത്തിക്കുന്നതിൽ നീൽ ദർപ്പൺ വഹിച്ച പങ്ക് അസാധാരണമാണ്. പത്രങ്ങളും നാടകവും ചേർന്ന് കർഷകർക്ക് ലഭിച്ച ബൗദ്ധിക പിന്തുണയാണ് നീല വിപ്ലവത്തെ മറ്റ് കർഷക കലാപങ്ങളിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാക്കിയത് — ഇത് പിൽക്കാല കർഷക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് മാതൃകയായി.
പരീക്ഷകൾക്ക് ഓർക്കേണ്ടത്: നീല വിപ്ലവം (നീൽ ബിദ്രോഹം) 1859 മാർച്ച്, ബംഗാൾ; തുടക്കം നാദിയാ ജില്ലയിലെ ചൗഗച്ച; നേതാക്കൾ ദിഗംബർ ബിശ്വാസ്, ബിഷ്ണുചരൺ ബിശ്വാസ്; ദാദോൺ സമ്പ്രദായം, വിപണിവിലയുടെ 2.5% മാത്രം; ഹരീഷ് ചന്ദ്ര മുഖർജി — ദ ഹിന്ദു പേട്രിയറ്റ്; ദീനബന്ധു മിത്ര — നീൽ ദർപ്പൺ (1860); നീല കമ്മീഷൻ; ആദ്യ നീലത്തോട്ടക്കാരൻ ലോയിസ് ബൊണാർഡ് (ഫ്രഞ്ചുകാരൻ).