കാശി വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം
ഗംഗാതീരത്തെ വാരാണസിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിലൊന്നായ കാശി വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചരിത്രവും പ്രാധാന്യവും പരിചയപ്പെടാം.
ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും പവിത്രമായ ക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നാണ് വാരാണസിയിലെ കാശി വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം. പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിൽ ഒന്നായാണ് ഈ ക്ഷേത്രം അറിയപ്പെടുന്നത്. ശിവനാണ് ഇവിടുത്തെ പ്രധാന ദേവൻ. ഗംഗാനദിയുടെ പടിഞ്ഞാറേക്കരയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വാരാണസി അഥവാ കാശി ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായി തുടർച്ചയായി ജനവാസമുള്ള നഗരങ്ങളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നു. ഹിന്ദുമതത്തിൽ കാശിയിൽ മരിക്കുന്നത് മോക്ഷം നൽകുമെന്നാണ് വിശ്വാസം.
ചരിത്രവും പുനർനിർമാണവും
കാശി വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രത്തിന് നീണ്ടതും പ്രക്ഷുബ്ധവുമായ ചരിത്രമുണ്ട്. നൂറ്റാണ്ടുകളായി ക്ഷേത്രം പലവട്ടം നശിപ്പിക്കപ്പെടുകയും പുനർനിർമിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ മറാഠാ റാണി അഹല്യാബായി ഹോൾക്കർ ഇന്ന് കാണുന്ന ക്ഷേത്രം പുനർനിർമിച്ചു. പിന്നീട് പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ പഞ്ചാബിലെ മഹാരാജാ രഞ്ജിത് സിങ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഗോപുരങ്ങൾക്ക് സ്വർണം നൽകി. അതിനാലാണ് ക്ഷേത്രത്തിന് സ്വർണക്ഷേത്രം എന്നും പേര് ലഭിച്ചത്. ക്ഷേത്രത്തിലെ ജ്യോതിർലിംഗം ഗർഭഗൃഹത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
കാശി വിശ്വനാഥ ഇടനാഴി
2021 ഡിസംബർ 13-ന് കാശി വിശ്വനാഥ ഇടനാഴി ഉദ്ഘാടനം ചെയ്യപ്പെട്ടു. ക്ഷേത്രപരിസരത്തെ ഗംഗാ ഘട്ടുകളുമായി നേരിട്ട് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതാണ് ഈ ഇടനാഴി. ഇടുങ്ങിയ തെരുവുകളിലൂടെ നടന്ന് ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നതിന് പകരം ഇപ്പോൾ വിശാലമായ നടപ്പാതയിലൂടെ ഭക്തർക്ക് ഗംഗാതീരത്തുനിന്ന് നേരിട്ട് ക്ഷേത്രത്തിലെത്താം. ഇടനാഴിയുടെ നിർമാണം വാരാണസിയിലെ തീർഥാടന സൗകര്യങ്ങൾ വലിയ രീതിയിൽ മെച്ചപ്പെടുത്തി. യാത്രി സുവിധ കേന്ദ്രം, മ്യൂസിയം, വൈദിക കേന്ദ്രം തുടങ്ങിയ സൗകര്യങ്ങൾ ഇടനാഴിയുടെ ഭാഗമായി ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്.
ആചാരങ്ങളും പ്രാധാന്യവും
കാശിയിലെ ദിവസം ഗംഗാസ്നാനത്തോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ഭക്തർ ഗംഗയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് വിശ്വനാഥ ദർശനം നടത്തുന്നു. ദശാശ്വമേധ ഘട്ടിൽ എല്ലാ സന്ധ്യയ്ക്കും നടക്കുന്ന ഗംഗാ ആരതി പ്രസിദ്ധമാണ്. മഹാശിവരാത്രിയാണ് ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ഉത്സവം. ശ്രാവണ മാസത്തിലും വലിയ തിരക്കാണ് അനുഭവപ്പെടുന്നത്. വാരാണസിയിലെ 84 ഘട്ടങ്ങൾ നഗരത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. മണികർണിക ഘട്ടം ഹിന്ദുക്കളുടെ ഏറ്റവും പവിത്രമായ ശ്മശാനങ്ങളിലൊന്നായി കരുതപ്പെടുന്നു. കാശി ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ ആത്മീയ തലസ്ഥാനമായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
വാരാണസിയിലെ ഘട്ടങ്ങളും സാരാനാഥും
വാരാണസിയിലെ ഗംഗാതീരത്ത് 84 ഘട്ടങ്ങളുണ്ട്. ഓരോ ഘട്ടത്തിനും പ്രത്യേക ചരിത്രവും പ്രാധാന്യവുമുണ്ട്. ദശാശ്വമേധ ഘട്ടമാണ് ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായത്. ബ്രഹ്മാവ് ഇവിടെ പത്ത് അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ നടത്തിയെന്നാണ് വിശ്വാസം. അസ്സി ഘട്ടം സഞ്ചാരികളുടെയും വിദ്യാർഥികളുടെയും പ്രിയപ്പെട്ട സ്ഥലമാണ്. മണികർണിക ഘട്ടം ഹിന്ദുക്കളുടെ ഏറ്റവും പവിത്രമായ ശ്മശാനങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഇവിടെ അന്ത്യക്രിയകൾ നടക്കുന്നത് മോക്ഷം നൽകുമെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ഘട്ടങ്ങളിൽ രാവിലെ സൂര്യോദയവും സന്ധ്യയ്ക്ക് ഗംഗാ ആരതിയും കാണാൻ ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ എത്തുന്നു. വാരാണസിയിലെ പട്ടുനെയ്ത്തും പ്രസിദ്ധമാണ്. ബനാറസി പട്ടുസാരികൾ ലോകപ്രശസ്തമാണ്.
വാരാണസിയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 10 കിലോമീറ്റർ അകലെയാണ് സാരാനാഥ്. ബുദ്ധൻ ജ്ഞാനോദയത്തിനുശേഷം ആദ്യത്തെ പ്രഭാഷണം നടത്തിയത് സാരാനാഥിലാണ്. ധമേഖ് സ്തൂപവും അശോകസ്തംഭവും ഇവിടുത്തെ പ്രധാന സ്മാരകങ്ങളാണ്. അശോകസ്തംഭത്തിലെ സിംഹമുഖം ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയ ചിഹ്നമാണ്. ബനാറസ് ഹിന്ദു സർവകലാശാലയും വാരാണസിയിലെ പ്രധാന സ്ഥാപനമാണ്. മദൻ മോഹൻ മാളവ്യ 1916-ൽ സ്ഥാപിച്ച ഈ സർവകലാശാല ഏഷ്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ സർവകലാശാലാ കാമ്പസുകളിലൊന്നാണ്. വാരാണസി ആത്മീയതയുടെയും വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെയും കലയുടെയും നഗരമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
കാശിയിലെ സംഗീതവും സാഹിത്യവും
വാരാണസി സംഗീതത്തിന്റെയും സാഹിത്യത്തിന്റെയും നഗരം കൂടിയാണ്. ബനാറസ് ഘരാന എന്ന ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതശൈലി വാരാണസിയിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചതാണ്. പണ്ഡിറ്റ് രവി ശങ്കർ, ബിസ്മില്ല ഖാൻ തുടങ്ങിയ മഹാനായ സംഗീതജ്ഞർ വാരാണസിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നു. ഷഹനായ് വാദകനായ ബിസ്മില്ല ഖാൻ കാശി വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഷഹനായ് വായിച്ചിരുന്നതായി പ്രസിദ്ധമാണ്. കബീർ, തുളസീദാസ്, രവിദാസ് തുടങ്ങിയ ഭക്തകവികൾ വാരാണസിയിൽ ജീവിച്ചിരുന്നു. തുളസീദാസ് രാമചരിതമാനസം രചിച്ചത് വാരാണസിയിലാണ്. വാരാണസിയിലെ ബനാറസി പട്ടുനെയ്ത്ത് ലോകപ്രശസ്തമാണ്. ബനാറസി സാരികൾക്ക് ഭൂമിശാസ്ത്ര സൂചന ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. വാരാണസിയിലെ തെരുവുകളിലെ ഭക്ഷണവും പ്രസിദ്ധമാണ്. കച്ചോരി, ലസ്സി, പാൻ എന്നിവ വാരാണസിയുടെ പ്രത്യേകതകളാണ്. ആത്മീയതയും കലയും സംഗീതവും ഭക്ഷണവും ഒരുമിക്കുന്ന നഗരമാണ് വാരാണസി.
കാശി വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ ആത്മീയ ഹൃദയമാണ്. ഗംഗാതീരത്തെ വാരാണസി ആയിരക്കണക്കിന് വർഷത്തെ ചരിത്രം വഹിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രദർശനവും ഗംഗാസ്നാനവും ഭക്തർക്ക് ജീവിതത്തിലെ പ്രധാന അനുഭവമാണ്. കാശി വിശ്വനാഥ ഇടനാഴി തീർഥാടനം എളുപ്പമാക്കി. വാരാണസിയിലെ ഘട്ടങ്ങളും ഗംഗാ ആരതിയും നഗരത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. സംഗീതവും സാഹിത്യവും കലയും ഒരുമിക്കുന്ന നഗരമാണ് വാരാണസി. കാശി ഇന്ത്യയുടെ ആത്മീയ പൈതൃകത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന പ്രതീകമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
കാശിയിലെ ഗംഗാ ആരതി
വാരാണസിയിലെ ദശാശ്വമേധ ഘട്ടിൽ എല്ലാ സന്ധ്യയ്ക്കും നടക്കുന്ന ഗംഗാ ആരതി ലോകപ്രശസ്തമാണ്. ഏഴ് പുരോഹിതന്മാർ ചേർന്ന് ദീപങ്ങളുമായി ഗംഗയെ ആരാധിക്കുന്ന ചടങ്ങ് മനോഹരമായ കാഴ്ചയാണ്. ശംഖ്, മണി, മന്ത്രങ്ങൾ എന്നിവയോടെ നടക്കുന്ന ആരതി കാണാൻ ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ എല്ലാ ദിവസവും ഘട്ടിലെത്തുന്നു. ഗംഗാ ആരതി വാരാണസിയിലെ സായാഹ്നജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണ്. ആരതിക്കുശേഷം ഭക്തർ ഗംഗയിൽ ദീപങ്ങൾ ഒഴുക്കുന്നു. ചെറിയ ഇലത്തോണികളിൽ ദീപങ്ങൾ തെളിയിച്ച് ഗംഗയിൽ ഒഴുക്കുന്ന കാഴ്ച അതിമനോഹരമാണ്.
വാരാണസിയിലെ പ്രഭാതവും പ്രത്യേകമാണ്. സൂര്യോദയസമയത്ത് ഘട്ടുകളിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന ഭക്തരും യോഗ ചെയ്യുന്നവരും നിറയുന്നു. ഗംഗാതീരത്ത് നടക്കുന്ന സുബഹ്-എ-ബനാറസ് എന്ന പ്രഭാത സംഗീതപരിപാടി പ്രസിദ്ധമാണ്. അസ്സി ഘട്ടിൽ എല്ലാ ദിവസവും രാവിലെ ക്ലാസിക്കൽ സംഗീതം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. വാരാണസിയിലെ ദിവസം ആത്മീയതയോടെ ആരംഭിച്ച് ഗംഗാ ആരതിയോടെ അവസാനിക്കുന്നു. കാശി നഗരത്തിന്റെ ജീവിതം ഗംഗയുമായി അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | വസ്തുത |
|---|---|
| ക്ഷേത്രം | കാശി വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം |
| സ്ഥലം | വാരാണസി, ഉത്തർപ്രദേശ്, ഗംഗാനദിക്കരയിൽ |
| പ്രധാന ദേവൻ | ശിവൻ, ജ്യോതിർലിംഗ രൂപത്തിൽ |
| പ്രാധാന്യം | പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിലൊന്ന് |
| പുനർനിർമാണം | 18-ാം നൂറ്റാണ്ട്, അഹല്യാബായി ഹോൾക്കർ |
| ഇടനാഴി | കാശി വിശ്വനാഥ ഇടനാഴി, 2021 ഡിസംബർ 13-ന് ഉദ്ഘാടനം |
| പ്രധാന ഉത്സവം | മഹാശിവരാത്രി |