കഥക്: ഉത്തരേന്ത്യയുടെ നൃത്തം
കഥ പറയുന്ന നൃത്തമാണ് കഥക്. ഉത്തർപ്രദേശിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ച് മുഗൾ കൊട്ടാരങ്ങളിലൂടെ വളർന്ന ഈ ശാസ്ത്രീയ നൃത്തരൂപത്തിന്റെ ചരിത്രവും ഘരാനകളും പരിചയപ്പെടാം.
കഥ എന്ന സംസ്കൃത പദത്തിൽ നിന്നാണ് കഥക് എന്ന പേര് വന്നത്. കഥ പറയുന്നവരുടെ നൃത്തമാണിത്. ഉത്തരേന്ത്യയിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ഉത്തർപ്രദേശിൽ ഉത്ഭവിച്ച ഈ ശാസ്ത്രീയ നൃത്തരൂപം ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് രാജകൊട്ടാരങ്ങളിലേക്കും അവിടെ നിന്ന് ആധുനിക വേദികളിലേക്കും സഞ്ചരിച്ചു. കഥകളി പോലെ നാടകീയമല്ലാതെ, അതിവേഗത്തിലുള്ള കാൽച്ചുവടുകളും ചുറ്റലുകളും കൊണ്ടാണ് കഥക് ശ്രദ്ധേയമാകുന്നത്.
ഉത്ഭവവും വളർച്ചയും
പുരാതന കാലത്ത് കഥാകന്മാർ എന്ന കഥപറച്ചിൽക്കാർ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഗ്രാമങ്ങളിലും പുരാണകഥകൾ പറഞ്ഞു നടന്നിരുന്നു. കഥ പറയുമ്പോൾ അവർ കൈകളുടെയും മുഖത്തിന്റെയും ചലനങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. കാലക്രമേണ ഈ കഥപറച്ചിൽ നൃത്തരൂപമായി വികസിച്ചു. ഭക്തിപ്രസ്ഥാനകാലത്ത് രാധാകൃഷ്ണ കഥകളാണ് കഥകിൽ പ്രധാനമായും അവതരിപ്പിച്ചിരുന്നത്. പിന്നീട് മുഗൾ കൊട്ടാരങ്ങളിൽ ഈ നൃത്തം അരങ്ങേറാൻ തുടങ്ങി. കൊട്ടാരങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്താൽ കഥകിൽ പേർഷ്യൻ ശൈലിയുടെ ഘടകങ്ങൾ കലർന്നു. ലഖ്നൗ നവാബ് വാജിദ് അലി ഷാ കഥകിന്റെ വലിയ ആരാധകനും പ്രോത്സാഹകനുമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലത്ത് ലഖ്നൗ ഘരാനയ്ക്ക് വലിയ പ്രചാരം ലഭിച്ചു.
മൂന്ന് ഘരാനകൾ
കഥകിന് മൂന്ന് പ്രധാന ഘരാനകളുണ്ട്. ലഖ്നൗ ഘരാന, ജയ്പൂർ ഘരാന, ബനാറസ് ഘരാന എന്നിവയാണവ. ലഖ്നൗ ഘരാന ഭാവത്തിനും മൃദുവായ ചലനങ്ങൾക്കും പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. ജയ്പൂർ ഘരാന അതിവേഗത്തിലുള്ള കാൽച്ചുവടുകൾക്കും ശക്തമായ താളത്തിനും പേരുകേട്ടതാണ്. ബനാറസ് ഘരാന ഈ രണ്ടിന്റെയും സവിശേഷതകൾ ചേർന്നതാണ്. ഓരോ ഘരാനയ്ക്കും തനതായ ശൈലിയും പരമ്പരാഗത ഗുരുക്കന്മാരുമുണ്ട്. പരീക്ഷകളിൽ ഈ മൂന്ന് ഘരാനകളെക്കുറിച്ച് ചോദ്യങ്ങൾ വരാറുണ്ട്. ഘരാന എന്നാൽ ഒരു പ്രത്യേക ശൈലി പിന്തുടരുന്ന ഗുരു-ശിഷ്യ പരമ്പര എന്നാണ് അർഥം.
സവിശേഷതകളും പ്രശസ്തരും
കഥകിന്റെ ഏറ്റവും ആകർഷകമായ ഘടകം ചക്കർ എന്നറിയപ്പെടുന്ന അതിവേഗ ചുറ്റലുകളാണ്. നർത്തകർ ഒരേ സ്ഥലത്ത് നിന്ന് വേഗത്തിൽ പല തവണ ചുറ്റുന്നത് കാണികളെ അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നു. കാലിൽ കെട്ടുന്ന നൂറുകണക്കിന് മണികളുള്ള ചിലമ്പിന്റെ ശബ്ദം താളം വ്യക്തമാക്കുന്നു. തബലയും പഖാവജും ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതവുമാണ് കഥകിന്റെ പശ്ചാത്തലം. പണ്ഡിറ്റ് ബിർജു മഹാരാജ് ആധുനിക കഥകിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനായ ഗുരുവാണ്. അദ്ദേഹത്തിന് പത്മവിഭൂഷൺ ബഹുമതി ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. സിതാര ദേവി, ദുർഗ്ഗ ലാൽ, ശുഭാ മുദ്ഗൽ എന്നിവരും കഥക് രംഗത്തെ ശ്രദ്ധേയരായ പേരുകളാണ്. ഇന്ന് കഥക് ഇന്ത്യയിലും വിദേശത്തും പഠിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ജനപ്രിയ ശാസ്ത്രീയ നൃത്തമാണ്.
താളവും അവതരണക്രമവും
കഥകിന്റെ അവതരണം പ്രത്യേക ക്രമത്തിലാണ് നടക്കുന്നത്. വന്ദനയോടെ ആരംഭിച്ച് അമദ് എന്ന മന്ദഗതിയിലുള്ള ഭാഗത്തിലേക്ക് നൃത്തം നീങ്ങുന്നു. തുടർന്ന് തത്കാർ എന്ന കാൽച്ചുവടുകളുടെ ഭാഗം വരുന്നു. തുകടെ, പരൻ, തിഹായ് എന്നീ താളഘടനകൾ നൃത്തത്തിന്റെ സാങ്കേതിക മികവ് കാട്ടുന്നു. പതിനാറ് മാത്രകളുള്ള തീൻതാൽ ആണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന താളം. തബലയുടെ താളത്തിനൊപ്പം നർത്തകിയുടെ ചിലമ്പിന്റെ ശബ്ദം ഇഴചേരുന്നു. ഗത്, തറാന, ഠുമ്രി എന്നിവയും അവതരണത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഠുമ്രി പോലുള്ള ഭാവഗാനങ്ങൾക്ക് നർത്തകി മുഖഭാവങ്ങളിലൂടെ അർഥം നൽകുന്നു. കഥകിൽ നൃത്തം നേരിട്ട് കഥ പറയുന്നതിനേക്കാൾ താളത്തിന്റെ സൗന്ദര്യത്തിനാണ് പ്രാധാന്യം. നർത്തകർ നൃത്തത്തിനിടയിൽ പാട്ടിന്റെ വരികൾ ചൊല്ലാറുമുണ്ട്. ലഖ്നൗ ഘരാനയിൽ ഭാവപ്രകടനത്തിന് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. ജയ്പൂർ ഘരാനയിൽ താളവും വേഗതയുമാണ് പ്രധാനം. കഥക് പഠിക്കുന്നവർ വർഷങ്ങളോളം ഗുരുവിനൊപ്പം പരിശീലനം നടത്തുന്നു.
കഥക് ഇന്ന്
ഇന്ന് കഥക് ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും ജനപ്രിയമായ ശാസ്ത്രീയ നൃത്തങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. ഡൽഹിയിലെ കഥക് കേന്ദ്രം പോലുള്ള സ്ഥാപനങ്ങൾ ഈ കല പഠിപ്പിക്കുന്നു. ബോളിവുഡ് സിനിമകളിലും നൃത്ത പരിപാടികളിലും കഥകിന്റെ ചുവടുകൾ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. വിദേശ രാജ്യങ്ങളിലും കഥക് വിദ്യാലയങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പണ്ഡിറ്റ് ബിർജു മഹാരാജിന്റെ ശിഷ്യപരമ്പരയിലൂടെ ലഖ്നൗ ഘരാന ഇന്നും സജീവമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിതാവ് അച്ഛൻ മഹാരാജും പ്രശസ്ത കഥക് ഗുരുവായിരുന്നു. സിനിമാ നടി സിതാര ദേവി കഥകിനെ ജനകീയമാക്കിയതിൽ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു. കഥക് നൃത്തമേളകളും മത്സരങ്ങളും രാജ്യമെമ്പാടും നടക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത ശൈലിയും ആധുനിക അവതരണവും ചേർന്ന് കഥക് വളർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
കഥകിലെ പ്രശസ്തരായ ഗുരുക്കന്മാർ
ലഖ്നൗ ഘരാനയിലെ ശംഭു മഹാരാജും ലച്ചു മഹാരാജും കഥകിന്റെ പ്രശസ്തരായ ഗുരുക്കന്മാരാണ്. ബിർജു മഹാരാജിന്റെ പിതാവായ അച്ഛൻ മഹാരാജും ലഖ്നൗ ഘരാനയുടെ പ്രധാന ഗുരുവായിരുന്നു. ജയ്പൂർ ഘരാനയിൽ സുന്ദർ പ്രസാദും ബനാറസ് ഘരാനയിൽ ഗോപി കൃഷ്ണനും ശ്രദ്ധേയരാണ്. നടി സിതാര ദേവി കഥകിനെ സിനിമയിലൂടെയും വേദികളിലൂടെയും ജനകീയമാക്കി. ദുർഗ്ഗ ലാൽ ജയ്പൂർ ഘരാനയുടെ പ്രശസ്തനായ ഗുരുവായിരുന്നു. ഈ ഗുരുക്കന്മാരുടെ ശിഷ്യപരമ്പരയിലൂടെ കഥക് ഇന്നും ജീവിക്കുന്നു. ഗുരു-ശിഷ്യ പാരമ്പര്യമാണ് കഥകിന്റെ പഠനരീതി. വിദ്യാർഥികൾ വർഷങ്ങളോളം ഗുരുവിനൊപ്പം താമസിച്ച് പരിശീലനം നടത്തുന്നതായിരുന്നു പഴയ രീതി. ഇന്ന് നൃത്തവിദ്യാലയങ്ങളിലൂടെയും ഈ പാരമ്പര്യം തുടരുന്നു.
കഥക് സിനിമയിലും വേദികളിലും
കഥകിന്റെ ചുവടുകൾ ബോളിവുഡ് സിനിമകളിൽ വ്യാപകമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. സിനിമാ നൃത്തസംവിധായകർ കഥകിന്റെ ചക്കർ ചുറ്റലുകളും കാൽച്ചുവടുകളും ഗാനരംഗങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു. 1964-ൽ ഡൽഹിയിൽ കഥക് കേന്ദ്രം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. ഈ സ്ഥാപനം കഥകിന്റെ പഠനത്തിനും ഗവേഷണത്തിനും വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഉത്തർപ്രദേശിന് പുറമെ ഡൽഹി, മുംബൈ, കൊൽക്കത്ത തുടങ്ങിയ നഗരങ്ങളിലും കഥക് വിദ്യാലയങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വിദേശ രാജ്യങ്ങളിലും കഥക് അരങ്ങേറുന്നു. കഥക് ഇന്ത്യയുടെ സാംസ്കാരിക പ്രതിനിധിയായി ലോകവേദികളിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | വസ്തുത |
|---|---|
| സംസ്ഥാനം | ഉത്തർപ്രദേശ് |
| പേരിന്റെ അർഥം | കഥ പറയുന്നവരുടെ നൃത്തം |
| ഘരാനകൾ | ലഖ്നൗ, ജയ്പൂർ, ബനാറസ് |
| സംഗീതം | ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതം |
| പ്രധാന വാദ്യം | തബല, പഖാവജ് |
| പ്രത്യേകത | ചക്കർ എന്ന ചുറ്റലുകൾ |
| പ്രശസ്ത ഗുരു | പണ്ഡിറ്റ് ബിർജു മഹാരാജ് |
| പ്രധാന പ്രമേയം | രാധാകൃഷ്ണ കഥകൾ |