ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രങ്ങൾ
ചന്ദേല രാജാക്കന്മാർ നിർമിച്ച മധ്യപ്രദേശിലെ ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രസമുച്ചയത്തിന്റെ ചരിത്രവും ശില്പകലയും യുനെസ്കോ പദവിയും പരിചയപ്പെടാം.
മധ്യപ്രദേശിലെ ഛത്തർപുർ ജില്ലയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ക്ഷേത്രസമുച്ചയങ്ങളിലൊന്നാണ്. പത്താം നൂറ്റാണ്ടിനും പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയിൽ ചന്ദേല രാജവംശമാണ് ഈ ക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമിച്ചത്. 1986-ൽ യുനെസ്കോ ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രസമുച്ചയത്തെ ലോകപൈതൃക സ്ഥലമായി പ്രഖ്യാപിച്ചു. നാഗര ശൈലിയിലുള്ള വാസ്തുവിദ്യയും അതിമനോഹരമായ ശില്പങ്ങളുമാണ് ഖജുരാഹോയുടെ പ്രത്യേകത.
ചരിത്രവും നിർമാണവും
ചന്ദേല രാജാക്കന്മാരുടെ ഭരണകാലത്ത് ഏകദേശം 950 മുതൽ 1050 വരെയുള്ള കാലത്താണ് ഖജുരാഹോയിലെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമിക്കപ്പെട്ടത്. അക്കാലത്ത് എൺപത്തഞ്ചോളം ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നതായി കരുതപ്പെടുന്നു. ഇന്ന് ഇരുപതിലധികം ക്ഷേത്രങ്ങൾ മാത്രമാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. കാലക്രമേണ മറ്റു ക്ഷേത്രങ്ങൾ നശിച്ചു. ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഹിന്ദു, ജൈന മതങ്ങൾക്ക് സമർപ്പിച്ചവയാണ്. ശിവൻ, വിഷ്ണു, ജൈന തീർഥങ്കരന്മാർ എന്നിവരാണ് പ്രധാന ദേവതകൾ. ക്ഷേത്രങ്ങൾ മൂന്ന് സമുച്ചയങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. പടിഞ്ഞാറൻ, കിഴക്കൻ, തെക്കൻ സമുച്ചയങ്ങൾ എന്നിവയാണവ. പടിഞ്ഞാറൻ സമുച്ചയമാണ് ഏറ്റവും വലുതും പ്രസിദ്ധവുമായത്.
കണ്ടാരിയ മഹാദേവ ക്ഷേത്രം
ഖജുരാഹോയിലെ ഏറ്റവും വലുതും പ്രശസ്തവുമായ ക്ഷേത്രമാണ് കണ്ടാരിയ മഹാദേവ ക്ഷേത്രം. ശിവന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ക്ഷേത്രം പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ചന്ദേല രാജാവായ വിദ്യാധരന്റെ കാലത്താണ് നിർമിക്കപ്പെട്ടതെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഗോപുരം ഏകദേശം 31 മീറ്റർ ഉയരമുള്ളതാണ്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചുവരുകളിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ശില്പങ്ങൾ ഉണ്ട്. ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം, വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം, പാർശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം എന്നിവയാണ് മറ്റ് പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ. പാർശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം ജൈനമതത്തിന് സമർപ്പിച്ചതാണ്.
ശില്പകലയുടെ പ്രാധാന്യം
ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ ശില്പങ്ങൾ ലോകപ്രശസ്തമാണ്. ദൈനംദിന ജീവിതം, നൃത്തം, സംഗീതം, യുദ്ധം, കൃഷി, മൃഗങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ശില്പങ്ങളിൽ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ചില ശില്പങ്ങൾ ശൃംഗാരപരമാണ്. എന്നാൽ ശില്പങ്ങളുടെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗം മാത്രമാണ് ഇവ. ശില്പങ്ങൾ അക്കാലത്തെ സമൂഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സമഗ്രമായ ചിത്രമാണ് നൽകുന്നത്. ഇന്ത്യൻ ശില്പകലയുടെ ഉന്നത നിലവാരത്തിന്റെ തെളിവാണ് ഖജുരാഹോ. എല്ലാ വർഷവും ഫെബ്രുവരി-മാർച്ച് മാസങ്ങളിൽ ഖജുരാഹോ നൃത്തോത്സവം നടക്കുന്നു. ക്ലാസിക്കൽ നൃത്തരൂപങ്ങൾ ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്ന ഈ ഉത്സവം ലോകമെമ്പാടുമുള്ള സഞ്ചാരികളെ ആകർഷിക്കുന്നു.
പുനർകണ്ടെത്തലും സംരക്ഷണവും
നൂറ്റാണ്ടുകളോളം ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രങ്ങൾ കാടിനുള്ളിൽ മറഞ്ഞുകിടന്നു. പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിനുശേഷം ചന്ദേല രാജവംശത്തിന്റെ അധികാരം അവസാനിച്ചതോടെ ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. കാട് വളർന്ന് ക്ഷേത്രങ്ങളെ മൂടി. 1838-ൽ ബ്രിട്ടീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥനായ ടി എസ് ബർട്ട് ആണ് ക്ഷേത്രങ്ങൾ വീണ്ടും കണ്ടെത്തിയത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ റിപ്പോർട്ടിനുശേഷമാണ് ഖജുരാഹോ ലോകശ്രദ്ധയിലേക്ക് വന്നത്. ഇന്ന് ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഓഫ് ഇന്ത്യയാണ് ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം നടത്തുന്നത്. ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ചുവരുകളിലെ ശില്പങ്ങൾ കാലാവസ്ഥയിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുന്നതിനുള്ള നടപടികൾ സ്വീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
ഖജുരാഹോയിലെ ശില്പങ്ങളെക്കുറിച്ച് പല വ്യാഖ്യാനങ്ങളുണ്ട്. ധർമം, അർഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നീ നാല് പുരുഷാർഥങ്ങളെ ശില്പങ്ങൾ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നുവെന്നാണ് ഒരു വ്യാഖ്യാനം. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പുറംചുവരുകളിലെ ശില്പങ്ങൾ ഭൗതികജീവിതത്തെയും അകത്തെ ഗർഭഗൃഹം ആത്മീയതയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്നാണ് മറ്റൊരു വ്യാഖ്യാനം. ശില്പങ്ങളിൽ ഭൂരിഭാഗവും ദൈനംദിന ജീവിതവും ദേവീദേവന്മാരും നൃത്തസംഗീതവും ചിത്രീകരിക്കുന്നവയാണ്. ഖജുരാഹോ നൃത്തോത്സവം എല്ലാ വർഷവും ഫെബ്രുവരി-മാർച്ച് മാസങ്ങളിൽ നടക്കുന്നു. ഇന്ത്യൻ ക്ലാസിക്കൽ നൃത്തരൂപങ്ങൾ ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്ന ഈ ഉത്സവം ലോകമെമ്പാടുമുള്ള സഞ്ചാരികളെ ആകർഷിക്കുന്നു.
ഖജുരാഹോയിലെ ജൈനക്ഷേത്രങ്ങൾ
ഖജുരാഹോയിലെ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഹിന്ദു ക്ഷേത്രങ്ങൾക്കൊപ്പം ജൈനക്ഷേത്രങ്ങളും ഉണ്ട്. കിഴക്കൻ സമുച്ചയത്തിലാണ് പ്രധാന ജൈനക്ഷേത്രങ്ങൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്. പാർശ്വനാഥ ക്ഷേത്രമാണ് ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ ജൈനക്ഷേത്രം. ഇരുപത്തിമൂന്നാമത്തെ തീർഥങ്കരനായ പാർശ്വനാഥന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ ക്ഷേത്രം പത്താം നൂറ്റാണ്ടിൽ നിർമിച്ചതാണ്. ആദിനാഥ ക്ഷേത്രവും ശാന്തിനാഥ ക്ഷേത്രവും മറ്റ് പ്രധാന ജൈനക്ഷേത്രങ്ങളാണ്. ജൈനക്ഷേത്രങ്ങളിലെ ശില്പങ്ങളും ഹിന്ദു ക്ഷേത്രങ്ങളിലെ ശില്പങ്ങളെപ്പോലെ മനോഹരമാണ്. ജൈന തീർഥങ്കരന്മാരുടെ പ്രതിമകളും ദൈനംദിന ജീവിതദൃശ്യങ്ങളും ശില്പങ്ങളിൽ കാണാം. ഹിന്ദു, ജൈന ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് നിൽക്കുന്നത് അക്കാലത്തെ മതസഹിഷ്ണുതയുടെ തെളിവാണ്. ചന്ദേല രാജാക്കന്മാർ എല്ലാ മതങ്ങളെയും പിന്തുണച്ചിരുന്നു. ഖജുരാഹോയിലെ ക്ഷേത്രസമുച്ചയം ഇന്ത്യയുടെ മതവൈവിധ്യത്തിന്റെയും കലാപാരമ്പര്യത്തിന്റെയും പ്രതീകമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ ശില്പകലയുടെ ഉന്നത നിലവാരത്തിന്റെ തെളിവാണ്. ചന്ദേല രാജാക്കന്മാരുടെ കാലത്തെ കലയും വാസ്തുവിദ്യയും ഇന്നും അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നു. ഹിന്ദു, ജൈന ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് നിൽക്കുന്നത് അക്കാലത്തെ മതസഹിഷ്ണുത കാണിക്കുന്നു. യുനെസ്കോ ലോകപൈതൃക പദവി ഈ ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ആഗോള പ്രാധാന്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഖജുരാഹോ നൃത്തോത്സവം ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ കലാപാരമ്പര്യത്തെ ജീവനോടെ നിലനിർത്തുന്നു. മധ്യപ്രദേശ് സന്ദർശിക്കുന്നവരുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യമാണ് ഖജുരാഹോ.
ഖജുരാഹോയിലെ പടിഞ്ഞാറൻ സമുച്ചയം
ഖജുരാഹോയിലെ പടിഞ്ഞാറൻ സമുച്ചയമാണ് ഏറ്റവും വലുതും പ്രസിദ്ധവുമായത്. കണ്ടാരിയ മഹാദേവ ക്ഷേത്രം, ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം, വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം, ചിത്രഗുപ്ത ക്ഷേത്രം എന്നിവ ഈ സമുച്ചയത്തിലാണ്. കണ്ടാരിയ മഹാദേവ ക്ഷേത്രം ഖജുരാഹോയിലെ ഏറ്റവും ഉയരമുള്ള ക്ഷേത്രമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഗോപുരം മലനിര പോലെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണ ക്ഷേത്രം വിഷ്ണുവിന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതാണ്. വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം ശിവന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതാണ്. ചിത്രഗുപ്ത ക്ഷേത്രം സൂര്യദേവന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതാണ്. പടിഞ്ഞാറൻ സമുച്ചയത്തിലെ ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ശില്പങ്ങൾ ഏറ്റവും മനോഹരമാണ്.
കിഴക്കൻ സമുച്ചയത്തിൽ ജൈനക്ഷേത്രങ്ങളും ഹിന്ദുക്ഷേത്രങ്ങളും ഉണ്ട്. പാർശ്വനാഥ ക്ഷേത്രം, ആദിനാഥ ക്ഷേത്രം, ശാന്തിനാഥ ക്ഷേത്രം എന്നിവ ജൈനക്ഷേത്രങ്ങളാണ്. ബ്രഹ്മക്ഷേത്രവും വാമനക്ഷേത്രവും ഹിന്ദുക്ഷേത്രങ്ങളാണ്. തെക്കൻ സമുച്ചയത്തിൽ ദുൽഹദേവ് ക്ഷേത്രവും ചതുർഭുജ ക്ഷേത്രവും ഉണ്ട്. മൂന്ന് സമുച്ചയങ്ങളും ചേർന്ന് ഖജുരാഹോയുടെ ക്ഷേത്രപൈതൃകം പൂർണമാകുന്നു. ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഓഫ് ഇന്ത്യ മൂന്ന് സമുച്ചയങ്ങളുടെയും സംരക്ഷണം നടത്തുന്നു. ഖജുരാഹോ സന്ദർശിക്കുന്നവർ മൂന്ന് സമുച്ചയങ്ങളും കാണാറുണ്ട്.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | വസ്തുത |
|---|---|
| ക്ഷേത്രസമുച്ചയം | ഖജുരാഹോ ക്ഷേത്രങ്ങൾ |
| സ്ഥലം | ഛത്തർപുർ ജില്ല, മധ്യപ്രദേശ് |
| നിർമാണകാലം | 950-1050, ചന്ദേല രാജവംശം |
| വാസ്തുവിദ്യ | നാഗര ശൈലി |
| ഏറ്റവും വലിയ ക്ഷേത്രം | കണ്ടാരിയ മഹാദേവ ക്ഷേത്രം, ശിവന് സമർപ്പിച്ചത് |
| യുനെസ്കോ ലോകപൈതൃകം | 1986 |
| പ്രധാന ഉത്സവം | ഖജുരാഹോ നൃത്തോത്സവം, ഫെബ്രുവരി-മാർച്ച് |