മേധാ പട്കർ: നർമ്മദാ പോരാട്ടത്തിന്റെ മുഖം
നർമ്മദാ ബച്ചാവോ ആന്ദോളന്റെ നേതാവായി അറിയപ്പെടുന്ന സാമൂഹിക പ്രവർത്തകയാണ് മേധാ പട്കർ. അണക്കെട്ട് നിർമ്മാണത്താൽ കുടിയിറക്കപ്പെടുന്നവരുടെ അവകാശങ്ങൾക്കായുള്ള അവരുടെ പോരാട്ടം പരിചയപ്പെടാം.
അണക്കെട്ട് നിർമ്മാണത്താൽ കുടിയിറക്കപ്പെടുന്ന ആദിവാസികളുടെയും കർഷകരുടെയും അവകാശങ്ങൾക്കായി പതിറ്റാണ്ടുകളായി പോരാടുന്ന സാമൂഹിക പ്രവർത്തകയാണ് മേധാ പട്കർ. നർമ്മദാ ബച്ചാവോ ആന്ദോളന്റെ മുഖമായി അവർ ഇന്ത്യൻ സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഇടം നേടി.
ആദ്യകാല ജീവിതവും നർമ്മദാ താഴ്വരയിലേക്കുള്ള വരവും
1954 ഡിസംബർ 1-ന് മുംബൈയിലാണ് മേധാ പട്കർ ജനിച്ചത്. മുംബൈയിലെ ടാറ്റ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് സോഷ്യൽ സയൻസസിൽ നിന്ന് സാമൂഹിക പ്രവർത്തനത്തിൽ ബിരുദാനന്തര ബിരുദം നേടിയ അവർ അധ്യാപികയായി ജോലി ചെയ്തു. 1985-ൽ നർമ്മദാ താഴ്വര വികസന പദ്ധതിയെക്കുറിച്ച് പഠിക്കാൻ അവർ ആ പ്രദേശം സന്ദർശിച്ചു. ഗുജറാത്തിലെ സർദാർ സരോവർ അണക്കെട്ട് ഉൾപ്പെടെയുള്ള പദ്ധതികൾ ആയിരക്കണക്കിന് കുടുംബങ്ങളെ കുടിയിറക്കുമെന്നും വനവും കൃഷിഭൂമിയും വെള്ളത്തിനടിയിലാകുമെന്നും അവർ മനസ്സിലാക്കി. ഇതോടെ അവർ താഴ്വരയിലെ ജനങ്ങൾക്കൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു.
നർമ്മദാ ബച്ചാവോ ആന്ദോളൻ
1985-ൽ ആരംഭിച്ച പ്രക്ഷോഭം 1989-ഓടെ നർമ്മദാ ബച്ചാവോ ആന്ദോളൻ എന്ന സംഘടിത പ്രസ്ഥാനമായി മാറി. മധ്യപ്രദേശ്, മഹാരാഷ്ട്ര, ഗുജറാത്ത് സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ആദിവാസികൾ, കർഷകർ, മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾ, തൊഴിലാളികൾ എന്നിവർ ഇതിൽ അണിനിരന്നു. അഹിംസാത്മകമായ സമരമുറകളാണ് പ്രസ്ഥാനം സ്വീകരിച്ചത്. കുടിയിറക്കപ്പെടുന്നവർക്ക് ശരിയായ പുനരധിവാസം ലഭിക്കണമെന്നും പദ്ധതിയുടെ പാരിസ്ഥിതിക-സാമൂഹിക ചെലവുകൾ വിലയിരുത്തണമെന്നുമായിരുന്നു പ്രധാന ആവശ്യങ്ങൾ. ലോകബാങ്കിന്റെ ധനസഹായത്തോടെയാണ് അണക്കെട്ട് നിർമിച്ചിരുന്നത്. പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സമ്മർദ്ദത്തെത്തുടർന്ന് 1993-ൽ ലോകബാങ്ക് പദ്ധതിയിൽ നിന്ന് പിന്മാറി. മേധാ പട്കർ നിരവധി തവണ നിരാഹാര സമരം നടത്തി. 1991-ൽ നർമ്മദാ ബച്ചാവോ ആന്ദോളന് ബാബാ ആംതെയോടൊപ്പം റൈറ്റ് ലൈവ്ലിഹുഡ് അവാർഡ് ലഭിച്ചു.
പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്വാധീനവും തുടർപ്രവർത്തനവും
സർദാർ സരോവർ അണക്കെട്ട് ഒടുവിൽ 2017-ൽ പൂർണ ഉയരത്തിൽ പൂർത്തിയായി. എങ്കിലും നർമ്മദാ സമരം ഇന്ത്യയിൽ വികസന പദ്ധതികളുടെ സാമൂഹിക-പാരിസ്ഥിതിക ചെലവുകളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയെ അടിസ്ഥാനപരമായി മാറ്റി. കുടിയിറക്കപ്പെടുന്നവരുടെ പുനരധിവാസം ഇന്ന് ഏതൊരു വലിയ പദ്ധതിയുടെയും നിർബന്ധ ഘടകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മേധാ പട്കർ നാഷണൽ അലയൻസ് ഓഫ് പീപ്പിൾസ് മൂവ്മെന്റ്സ് രൂപീകരിക്കുന്നതിലും നേതൃത്വം നൽകി. രാജ്യത്തെ 150-ലധികം ജനകീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മയാണിത്.
സമരമുറകളും നിരാഹാര സമരങ്ങളും
അഹിംസാത്മകമായ സമരമുറകളാണ് നർമ്മദാ ബച്ചാവോ ആന്ദോളൻ സ്വീകരിച്ചത്. മേധാ പട്കർ നിരവധി തവണ നിരാഹാര സമരം നടത്തി. ഒരിക്കൽ 22 ദിവസം നീണ്ട നിരാഹാരം അവർ നടത്തി. ജലത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ടുള്ള ജൽ സമർപ്പണം എന്ന സമരമുറയും പ്രസ്ഥാനം ഉപയോഗിച്ചു. അണക്കെട്ടിന്റെ ജലനിരപ്പ് ഉയരുമ്പോൾ ഗ്രാമങ്ങൾ മുങ്ങുന്നതിന്റെ പ്രതീകമായിട്ടായിരുന്നു ഇത്. പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങൾ അന്താരാഷ്ട്ര ശ്രദ്ധ നേടിയതോടെ ലോകബാങ്ക് പദ്ധതിയെക്കുറിച്ച് സ്വതന്ത്ര അവലോകനം നടത്താൻ ഒരു സമിതിയെ നിയോഗിച്ചു. ഈ സമിതിയുടെ റിപ്പോർട്ടിനെത്തുടർന്നാണ് 1993-ൽ ലോകബാങ്ക് പദ്ധതിയിൽ നിന്ന് പിന്മാറിയത്. കുടിയിറക്കപ്പെടുന്നവരുടെ പുനരധിവാസം സംബന്ധിച്ച നിയമങ്ങൾ കർശനമാക്കാൻ സുപ്രീം കോടതി ഇടപെട്ട സന്ദർഭങ്ങളും ഉണ്ടായി.
മറ്റ് പോരാട്ടങ്ങളും ദേശീയ സഖ്യവും
നർമ്മദാ സമരത്തിന് പുറമെ മേധാ പട്കർ രാജ്യത്തെ മറ്റ് ജനകീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുമായി ചേർന്ന് പ്രവർത്തിച്ചു. 1996-ൽ അവർ നാഷണൽ അലയൻസ് ഓഫ് പീപ്പിൾസ് മൂവ്മെന്റ്സ് രൂപീകരിക്കുന്നതിൽ മുൻകൈയെടുത്തു. രാജ്യത്തെ 150-ലധികം ജനകീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മയാണിത്. അണക്കെട്ടുകൾ, ഖനനം, നഗരങ്ങളിലെ പാവപ്പെട്ടവരുടെ കുടിയൊഴിപ്പിക്കൽ, കർഷകരുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ഈ സഖ്യം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. വികസനത്തിന്റെ നേട്ടങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും ലഭിക്കണമെന്നും ഒരു വിഭാഗം മാത്രം അതിന്റെ ചെലവ് വഹിക്കരുതെന്നുമുള്ള കാഴ്ചപ്പാടാണ് മേധാ പട്കർ മുന്നോട്ടുവെക്കുന്നത്.
സർദാർ സരോവർ അണക്കെട്ടിനെക്കുറിച്ച്
ഗുജറാത്തിലെ നർമ്മദാ നദിയിലാണ് സർദാർ സരോവർ അണക്കെട്ട് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഏകദേശം 138 മീറ്റർ ഉയരമുള്ള ഈ അണക്കെട്ട് ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ അണക്കെട്ടുകളിൽ ഒന്നാണ്. ജലസേചനം, കുടിവെള്ള വിതരണം, വൈദ്യുതി ഉൽപ്പാദനം എന്നിവയാണ് പദ്ധതിയുടെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ. ഗുജറാത്ത്, മധ്യപ്രദേശ്, മഹാരാഷ്ട്ര, രാജസ്ഥാൻ സംസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് ഇതിന്റെ പ്രയോജനം ലഭിക്കുമെന്നാണ് പറയപ്പെട്ടത്. എന്നാൽ അണക്കെട്ടിന്റെ സംഭരണി 37,000 ഹെക്ടറിലധികം വനവും കൃഷിഭൂമിയും വെള്ളത്തിനടിയിലാക്കി. പതിനായിരക്കണക്കിന് കുടുംബങ്ങൾക്ക് വീടും ഭൂമിയും നഷ്ടപ്പെട്ടു. കുടിയിറക്കപ്പെടുന്നവർക്ക് മതിയായ പുനരധിവാസം ലഭിച്ചില്ലെന്നായിരുന്നു പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പ്രധാന പരാതി. പദ്ധതിയുടെ നേട്ടങ്ങളും ചെലവുകളും ആർക്കാണ് ലഭിക്കുന്നതെന്ന ചോദ്യം നർമ്മദാ സമരം ഉയർത്തി.
നർമ്മദാ സമരത്തിന്റെ പാഠങ്ങൾ
നർമ്മദാ സമരം ഇന്ത്യയിലെ വികസന നയങ്ങളിൽ ശാശ്വതമായ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തി. 1979-ൽ നർമ്മദാ ജല തർക്ക ട്രൈബ്യൂണൽ അണക്കെട്ടിന്റെ ഉയരവും സംസ്ഥാനങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ജലവിഹിതവും നിശ്ചയിച്ചു. കുടിയിറക്കപ്പെടുന്ന കുടുംബങ്ങൾക്ക് ഭൂമിക്ക് പകരം ഭൂമി നൽകണമെന്ന വ്യവസ്ഥ ട്രൈബ്യൂണൽ വിധിയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഈ വ്യവസ്ഥ നടപ്പാക്കുന്നതിൽ വീഴ്ചകൾ ഉണ്ടായെന്നാണ് പ്രസ്ഥാനം ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയത്. വലിയ പദ്ധതികൾക്ക് മുമ്പ് പാരിസ്ഥിതിക ആഘാത പഠനം നടത്തേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത നർമ്മദാ സമരം ഉയർത്തിക്കാട്ടി. കുടിയിറക്കപ്പെടുന്നവരുടെ പുനരധിവാസം പദ്ധതി ചെലവിന്റെ ഭാഗമാക്കണമെന്ന ആശയം ഇന്ന് പൊതുവെ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വികസനവും സാമൂഹിക നീതിയും ഒരുമിച്ച് പോകണമെന്ന സന്ദേശമാണ് ഈ സമരം നൽകുന്നത്.
നർമ്മദാ നദി മധ്യപ്രദേശിൽ ഉദ്ഭവിച്ച് മഹാരാഷ്ട്രയിലൂടെയും ഗുജറാത്തിലൂടെയും ഒഴുകി അറബിക്കടലിൽ ചേരുന്നു. ഏകദേശം 1,312 കിലോമീറ്റർ നീളമുള്ള ഈ നദി ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും നീളമുള്ള നദികളിൽ ഒന്നാണ്. നദീതടത്തിൽ താമസിക്കുന്ന ആദിവാസി സമൂഹങ്ങൾ നൂറ്റാണ്ടുകളായി നദിയെ ആശ്രയിച്ചാണ് ജീവിക്കുന്നത്. സർദാർ സരോവർ ഉൾപ്പെടെ നർമ്മദയിൽ നിരവധി അണക്കെട്ടുകൾ നിർമ്മിക്കാനാണ് പദ്ധതിയിട്ടിരുന്നത്. നദിയുടെ ജലം കൃഷിക്കും കുടിവെള്ളത്തിനും വൈദ്യുതിക്കും ഉപയോഗിക്കാൻ ലക്ഷ്യമിട്ടു. എന്നാൽ ഇതിന്റെ സാമൂഹിക ചെലവ് വഹിക്കേണ്ടിവന്നത് നദീതടത്തിലെ പാവപ്പെട്ട ജനങ്ങളാണ്.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | വിശദാംശം |
|---|---|
| ജനനം | 1954 ഡിസംബർ 1, മുംബൈ |
| പ്രസ്ഥാനം | നർമ്മദാ ബച്ചാവോ ആന്ദോളൻ |
| പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ തുടക്കം | 1985 |
| പ്രധാന വിഷയം | സർദാർ സരോവർ അണക്കെട്ട്, കുടിയിറക്കം |
| ലോകബാങ്ക് പിന്മാറ്റം | 1993 |
| റൈറ്റ് ലൈവ്ലിഹുഡ് അവാർഡ് | 1991 |
| അണക്കെട്ട് പൂർത്തിയായത് | 2017 |