ഒഡീസി: ഒഡിഷയുടെ ശാസ്ത്രീയ നൃത്തം
ഒഡിഷയിലെ ജഗന്നാഥ ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്ന് വളർന്ന ശാസ്ത്രീയ നൃത്തമാണ് ഒഡീസി. ത്രിഭംഗി നിലയും മഹാരി പാരമ്പര്യവും അടക്കമുള്ള അതിന്റെ ചരിത്രം പരിചയപ്പെടാം.
ഒഡിഷയുടെ ശാസ്ത്രീയ നൃത്തമാണ് ഒഡീസി. പുരിയിലെ ജഗന്നാഥ ക്ഷേത്രത്തിലെ മഹാരി എന്ന ക്ഷേത്രനർത്തകികളുടെ പാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ നൃത്തം വളർന്നത്. ക്ഷേത്രശില്പങ്ങളിൽ കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്ന നൃത്തഭാവങ്ങൾ പോലെ ശില്പഭംഗിയുള്ള ചലനങ്ങളാണ് ഒഡീസിയുടെ മുഖമുദ്ര. ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും പുരാതനമായ ശാസ്ത്രീയ നൃത്തങ്ങളിൽ ഒന്നായി ഇത് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ഉത്ഭവവും ചരിത്രവും
ഒഡീസിയുടെ ചരിത്രം രണ്ടായിരം വർഷത്തിലധികം പഴക്കമുള്ളതാണ്. ഭുവനേശ്വറിനടുത്തുള്ള ഉദയഗിരി-ഖണ്ഡഗിരി ഗുഹകളിലെ ശില്പങ്ങളിൽ നൃത്തഭാവങ്ങൾ കാണാം. പുരിയിലെ ജഗന്നാഥ ക്ഷേത്രത്തിൽ മഹാരിമാർ ദേവന് മുന്നിൽ നൃത്തം അവതരിപ്പിച്ചിരുന്നു. ഗോതിപുവ എന്ന ആൺകുട്ടികളുടെ നൃത്തപാരമ്പര്യവും ഒഡീസിയുടെ വളർച്ചയിൽ പങ്കുവഹിച്ചു. ജയദേവന്റെ ഗീതഗോവിന്ദത്തിലെ കൃഷ്ണകഥകൾ ഒഡീസിയുടെ പ്രധാന പ്രമേയമാണ്. കാലക്രമേണ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് ഈ നൃത്തം പുറത്തേക്ക് വരികയും വേദികലയായി മാറുകയും ചെയ്തു. ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തിൽ ഈ നൃത്തം പുനരുദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നതുവരെ ഇത് ഏറെക്കുറെ മറഞ്ഞിരുന്നു.
സവിശേഷതകൾ
ഒഡീസിയുടെ ഏറ്റവും തിരിച്ചറിയാവുന്ന സവിശേഷത ത്രിഭംഗി എന്ന നിലയാണ്. തലയും ശരീരവും കാലും മൂന്ന് ദിശകളിലേക്ക് വളഞ്ഞ് നിൽക്കുന്ന ഈ നില ശില്പങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ചൗക്ക എന്ന ചതുരാകൃതിയിലുള്ള നിലയും ഒഡീസിയുടെ അടിസ്ഥാനമാണ്. മറ്റ് ശാസ്ത്രീയ നൃത്തങ്ങളെക്കാൾ മൃദുവും ഒഴുക്കുള്ളതുമാണ് ഒഡീസിയിലെ ചലനങ്ങൾ. നർത്തകിയുടെ ശരീരം തിരമാല പോലെ ഒഴുകുന്നതായി തോന്നും. ഒഡീസി സംഗീതമാണ് പശ്ചാത്തലം. പഖാവജ്, ഹാർമോണിയം, വയലിൻ, മഞ്ജീര എന്നീ വാദ്യങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. വെള്ളി ആഭരണങ്ങളും തലയിൽ ചൂടുന്ന മുകുടവും ഒഡീസി വേഷത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ഭാവപ്രകടനത്തിന് മുഖത്തിനും കണ്ണുകൾക്കും വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
പുനരുജ്ജീവനവും പ്രശസ്തരും
ഗുരു കേളുചരൺ മൊഹാപാത്രയാണ് ആധുനിക ഒഡീസിയുടെ പ്രധാന ശില്പി. മഹാരി പാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്നും ക്ഷേത്രശില്പങ്ങളിൽ നിന്നും അദ്ദേഹം ഒഡീസിയുടെ ചലനഭാഷ ചിട്ടപ്പെടുത്തി. അദ്ദേഹത്തിന് പത്മവിഭൂഷൺ ബഹുമതി ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. സഞ്ജുക്ത പണിഗ്രഹി, സോണാൽ മാൻസിങ്, ഇന്ദ്രാണി റഹ്മാൻ, മാധവി മുദ്ഗൽ എന്നിവർ ഒഡീസിയെ ലോകവേദികളിൽ എത്തിച്ച കലാകാരികളാണ്. ഇന്ന് ഒഡീസി ഒഡിഷയുടെ സാംസ്കാരിക അടയാളവും ഇന്ത്യയുടെ അഭിമാനവുമാണ്. പരീക്ഷകളിൽ ത്രിഭംഗിയും മഹാരി പാരമ്പര്യവും ഒഡീസിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പതിവായി ചോദിക്കാറുണ്ട്.
അവതരണക്രമവും വേഷവും
ഒഡീസി അവതരണം മംഗളാചരണത്തോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ദേവന് വന്ദനം അർപ്പിക്കുന്ന ഭാഗമാണിത്. തുടർന്ന് ശിവനെക്കുറിച്ചുള്ള ബട്ടു നൃത്യം വരുന്നു. ശുദ്ധനൃത്തത്തിന്റെ ഭാഗമാണ് പല്ലവി. സംഗീതത്തിന്റെ രാഗത്തിനൊപ്പം ശരീരചലനങ്ങൾ വികസിക്കുന്നതാണ് പല്ലവിയുടെ പ്രത്യേകത. അഭിനയ ഭാഗത്ത് ഗീതഗോവിന്ദത്തിലെ കഥകൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. രാധാകൃഷ്ണ പ്രണയമാണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ അവതരിപ്പിക്കുന്ന പ്രമേയം. മോക്ഷം എന്ന ഭാഗത്തോടെയാണ് അവതരണം അവസാനിക്കുന്നത്. ഒഡീസി വേഷം സംബൽപുരി പട്ടുസാരിയാണ്. വെള്ളി ആഭരണങ്ങൾ, അരപ്പട്ട, തലയിലെ മുകുടം, മുടിയിൽ ചൂടുന്ന പുഷ്പചൂഡ എന്നിവ വേഷത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. നർത്തകിയുടെ നെറ്റിയിൽ ചന്ദനക്കുറി കാണാം. ഗോതിപുവ പാരമ്പര്യത്തിൽ ആൺകുട്ടികൾ സ്ത്രീവേഷം ധരിച്ച് നൃത്തം ചെയ്യുന്നു. ഈ പാരമ്പര്യം ഇന്നും ഒഡിഷയിലെ ഗ്രാമങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. ഒഡീസി സംഗീതത്തിന് തനതായ രാഗവ്യവസ്ഥയുണ്ട്.
ഒഡീസി ഇന്ന്
ഇന്ന് ഒഡീസി ഇന്ത്യയുടെ അഭിമാനമായ ശാസ്ത്രീയ നൃത്തമാണ്. ഭുവനേശ്വറിലും പുരിയിലും ഒഡീസി വിദ്യാലയങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. കൊണാർക്ക് നൃത്തോത്സവം ഒഡീസി അവതരണങ്ങളുടെ പ്രധാന വേദിയാണ്. വിദേശരാജ്യങ്ങളിലും ഒഡീസി പഠിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഗുരു കേളുചരൺ മൊഹാപാത്രയുടെ ശിഷ്യപരമ്പരയിലൂടെ ഈ കല വളർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. സോണാൽ മാൻസിങ്, മാധവി മുദ്ഗൽ തുടങ്ങിയ കലാകാരികൾ ഒഡീസിയെ ലോകവേദികളിൽ എത്തിച്ചു. ഒഡിഷ സർക്കാർ ഈ കലയുടെ പ്രചാരണത്തിന് പ്രത്യേക പദ്ധതികൾ നടപ്പാക്കുന്നു. പരമ്പരാഗത ശൈലി നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട് പുതിയ പ്രമേയങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കാൻ നർത്തകർ ശ്രമിക്കുന്നു. ത്രിഭംഗി നിലയും മഹാരി പാരമ്പര്യവും ഒഡീസിയെ മറ്റ് നൃത്തങ്ങളിൽ നിന്ന് വേറിട്ട് നിർത്തുന്നു.
ഗീതഗോവിന്ദവും ജയദേവനും
പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന കവി ജയദേവൻ രചിച്ച ഗീതഗോവിന്ദമാണ് ഒഡീസിയുടെ ആത്മാവ്. രാധാകൃഷ്ണ പ്രണയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ കാവ്യത്തിലെ അഷ്ടപദികൾ ഒഡീസി അവതരണങ്ങളിൽ പാടുന്നു. രാധയുടെ വിരഹവും കൃഷ്ണനോടുള്ള പ്രണയവും ഈ പാട്ടുകളിൽ നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. മഹാരിമാർ ജഗന്നാഥ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഗീതഗോവിന്ദത്തിലെ പാട്ടുകൾക്ക് നൃത്തം ചെയ്തിരുന്നു. ഇന്നും ഒഡീസി അവതരണങ്ങളിൽ ഗീതഗോവിന്ദത്തിലെ അഷ്ടപദികൾ പ്രധാനമാണ്. ജയദേവന്റെ കാലത്ത് ഒഡിഷ ഭരിച്ചിരുന്നത് ഗംഗ രാജവംശമായിരുന്നു. ഗീതഗോവിന്ദം സംസ്കൃത സാഹിത്യത്തിലെ പ്രശസ്തമായ കൃതികളിൽ ഒന്നാണ്. രാധാകൃഷ്ണ പ്രണയം ഭാരതീയ സാഹിത്യത്തിലും സംഗീതത്തിലും നൃത്തത്തിലും ആവർത്തിക്കുന്ന പ്രമേയമാണ്. ഒഡീസിയിൽ ഈ പ്രമേയം ഏറ്റവും മനോഹരമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ഒഡീസിയുടെ അംഗീകാരവും കൊണാർക്ക് ഉത്സവവും
1950-60-കളിൽ സംഗീത നാടക അക്കാദമി ഒഡീസിയെ ശാസ്ത്രീയ നൃത്തമായി അംഗീകരിച്ചു. കൊണാർക്ക് സൂര്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നടക്കുന്ന കൊണാർക്ക് നൃത്തോത്സവം ഒഡീസിയുടെ പ്രധാന വേദിയാണ്. ഡിസംബർ മാസത്തിൽ നടക്കുന്ന ഈ ഉത്സവത്തിൽ രാജ്യമെമ്പാടുമുള്ള നർത്തകർ പങ്കെടുക്കുന്നു. ഒഡിഷ സർക്കാർ ഈ ഉത്സവത്തെ വിനോദസഞ്ചാര ആകർഷണമായി പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ഒഡീസി ഒഡിഷയുടെ സാംസ്കാരിക അടയാളമായി ലോകമെമ്പാടും അറിയപ്പെടുന്നു.
ഒഡീസി പഠിക്കുന്നവർ ആദ്യം ചൗക്ക, ത്രിഭംഗി എന്നീ അടിസ്ഥാന നിലകൾ അഭ്യസിക്കുന്നു. ശരീരത്തിന്റെ വഴക്കവും മുഖഭാവങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണവും വർഷങ്ങളുടെ പരിശീലനത്തിലൂടെയാണ് നേടുന്നത്. ഒഡീസി ഗുരുക്കന്മാർ ഈ അടിസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. ശരിയായ അടിത്തറയില്ലാതെ മനോഹരമായ ഒഡീസി അവതരണം സാധ്യമല്ല.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | വസ്തുത |
|---|---|
| സംസ്ഥാനം | ഒഡിഷ |
| ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യം | പുരി ജഗന്നാഥ ക്ഷേത്രത്തിലെ മഹാരിമാർ |
| പ്രധാന നില | ത്രിഭംഗി |
| മറ്റൊരു നില | ചൗക്ക |
| പ്രധാന കൃതി | ജയദേവന്റെ ഗീതഗോവിന്ദം |
| സംഗീതം | ഒഡീസി സംഗീതം |
| പുനരുദ്ധാരകൻ | ഗുരു കേളുചരൺ മൊഹാപാത്ര |
| പ്രശസ്ത കലാകാരി | സഞ്ജുക്ത പണിഗ്രഹി |