സമാന്തര സിനിമ: ഇന്ത്യൻ സിനിമയിലെ നവതരംഗം
വാണിജ്യ സിനിമയുടെ പതിവ് വഴികളിൽ നിന്ന് മാറി യാഥാർഥ്യവും സാമൂഹിക വിഷയങ്ങളും പറഞ്ഞ സമാന്തര സിനിമ. ഭുവൻ ഷോമിൽ തുടങ്ങി അങ്കൂറിലൂടെ വളർന്ന ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ കഥ പരിചയപ്പെടാം.
1960-കളുടെ അവസാനം മുതൽ 1980-കൾ വരെ ഇന്ത്യൻ സിനിമയിൽ ഉയർന്നുവന്ന ഒരു പ്രധാന പ്രസ്ഥാനമാണ് സമാന്തര സിനിമ. വാണിജ്യ സിനിമയുടെ പതിവ് രീതികളായ പാട്ടുകളും നൃത്തങ്ങളും താരങ്ങളും ഇല്ലാതെ യാഥാർഥ്യത്തെ നേരിട്ട് പറയുന്ന സിനിമകളായിരുന്നു ഇവ. സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതവും ജാതിയും ദാരിദ്ര്യവും അധികാരവും ഇതിന്റെ പ്രധാന വിഷയങ്ങളായിരുന്നു. ഇന്ത്യൻ ന്യൂ വേവ് എന്നും ഈ പ്രസ്ഥാനം അറിയപ്പെടുന്നു.
തുടക്കവും പ്രധാന ചിത്രങ്ങളും
മൃണാൾ സെന്നിന്റെ ഭുവൻ ഷോം (1969) സമാന്തര സിനിമയുടെ തുടക്കമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അതേ വർഷം മണി കൗളിന്റെ ഉസ്കി റോട്ടിയും ബസു ചാറ്റർജിയുടെ സാറാ ആകാശും പുറത്തിറങ്ങി. ഈ മൂന്ന് ചിത്രങ്ങളും ചേർന്ന് പുതിയൊരു സിനിമാ ഭാഷയ്ക്ക് തുടക്കം കുറിച്ചു. സത്യജിത് റായുടെ പഥേർ പാഞ്ചാലി (1955) ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വഴികാട്ടിയായിരുന്നു. ഋത്വിക് ഘട്ടകിന്റെ ചിത്രങ്ങളും സമാന്തര സിനിമയുടെ അടിത്തറയായി. 1974-ൽ ശ്യാം ബെനഗലിന്റെ അങ്കൂർ പുറത്തിറങ്ങിയതോടെ ഈ പ്രസ്ഥാനം കൂടുതൽ പ്രേക്ഷകരിലേക്ക് എത്തി. ഗ്രാമീണ തെലങ്കാനയിലെ ജാതിയും അധികാരവും പറയുന്ന ചിത്രമായിരുന്നു അങ്കൂർ.
പ്രസ്ഥാനത്തെ സാധ്യമാക്കിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ
പൂനെയിലെ ഫിലിം ആൻഡ് ടെലിവിഷൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഇന്ത്യ സമാന്തര സിനിമയുടെ പ്രധാന അടിത്തറയായിരുന്നു. ഇവിടെ നിന്ന് പരിശീലനം നേടിയ നിരവധി സംവിധായകരും ഛായാഗ്രാഹകരും ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിൽ പങ്കെടുത്തു. ഋത്വിക് ഘട്ടക് ഇവിടെ അധ്യാപകനായിരുന്നു. ഫിലിം ഫിനാൻസ് കോർപ്പറേഷൻ വാണിജ്യ സിനിമയ്ക്ക് പുറത്തുള്ള ചിത്രങ്ങൾക്ക് വായ്പ നൽകി. പിന്നീട് ഇത് ദേശീയ ചലച്ചിത്ര വികസന കോർപ്പറേഷനായി മാറി. സർക്കാർ സഹായമില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഈ സിനിമകൾ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല. ചെറിയ ബജറ്റിൽ യഥാർഥ സ്ഥലങ്ങളിൽ ചിത്രീകരിക്കുന്നതായിരുന്നു ഈ സിനിമകളുടെ രീതി. അമച്വർ അഭിനേതാക്കളും പുതുമുഖങ്ങളും പ്രധാന വേഷങ്ങൾ ചെയ്തു.
പ്രധാന സംവിധായകരും അസ്തമയവും
ശ്യാം ബെനഗലിന്റെ അങ്കൂർ (1974), നിശാന്ത് (1975), മന്ഥൻ (1976) എന്നിവ സമാന്തര സിനിമയുടെ പ്രധാന ചിത്രങ്ങളാണ്. മന്ഥൻ ഗുജറാത്തിലെ ക്ഷീര സഹകരണ പ്രസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിത്രമാണ്. ഗോവിന്ദ് നിഹലാനിയുടെ ആക്രോശ് (1980), അർധ സത്യ (1983) എന്നിവയും ശ്രദ്ധേയമാണ്. മൃണാൾ സെൻ, അടൂർ ഗോപാലകൃഷ്ണൻ, ജി. അരവിന്ദൻ തുടങ്ങിയവരും ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു. മുന്നൂറോളം ചിത്രങ്ങൾ ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ കാലത്ത് നിർമിക്കപ്പെട്ടു. 1990-കളുടെ തുടക്കത്തോടെ സർക്കാർ സഹായം കുറയുകയും ടെലിവിഷൻ വളരുകയും ചെയ്തതോടെ ഈ പ്രസ്ഥാനം ക്ഷയിച്ചു. എങ്കിലും സമാന്തര സിനിമയുടെ സ്വാധീനം ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യൻ സിനിമയിൽ ഇപ്പോഴും കാണാം.
സമാന്തര സിനിമയുടെ ശൈലിയും വിഷയങ്ങളും
സമാന്തര സിനിമയ്ക്ക് വ്യക്തമായ ശൈലിയുണ്ടായിരുന്നു. യഥാർഥ സ്ഥലങ്ങളിൽ ചിത്രീകരിക്കുക, സ്വാഭാവിക വെളിച്ചം ഉപയോഗിക്കുക, സാധാരണക്കാരായ അഭിനേതാക്കളെ തിരഞ്ഞെടുക്കുക എന്നിവയായിരുന്നു അതിന്റെ രീതി. വാണിജ്യ സിനിമയിലെ പാട്ടുകളും നൃത്തങ്ങളും ഇതിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. പാട്ടുകൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ അവ കഥയുടെ ഭാഗമായി മാത്രമാണ് ഉപയോഗിച്ചത്. ജാതി, ഭൂമി, ദാരിദ്ര്യം, സ്ത്രീകളുടെ അവസ്ഥ, അധികാരത്തിന്റെ ദുരുപയോഗം എന്നിവയായിരുന്നു പ്രധാന വിഷയങ്ങൾ. ബംഗാളി, ഹിന്ദി, മലയാളം, കന്നഡ ഭാഷകളിൽ ഈ ചിത്രങ്ങൾ നിർമിക്കപ്പെട്ടു. മലയാളത്തിൽ അടൂർ ഗോപാലകൃഷ്ണന്റെ സ്വയംവരം (1972), ജി. അരവിന്ദന്റെ കാഞ്ചനസീത എന്നിവ സമാന്തര സിനിമയുടെ പ്രധാന ചിത്രങ്ങളാണ്. കന്നഡയിൽ ഗിരീഷ് കാസറവള്ളിയുടെ ഘടശ്രാദ്ധം (1977) ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഹൃഷികേശ് മുഖർജിയും ബസു ചാറ്റർജിയും മധ്യധാരാ സിനിമയിലൂടെ വാണിജ്യ സിനിമയ്ക്കും സമാന്തര സിനിമയ്ക്കും ഇടയിൽ പാലം നിർമിച്ചു. സമാന്തര സിനിമ അഭിനേതാക്കൾക്കും പുതിയ അവസരങ്ങൾ നൽകി. നസറുദ്ദീൻ ഷാ, ഓം പുരി, ശബാന ആസ്മി, സ്മിത പാട്ടീൽ തുടങ്ങിയവർ ഈ ചിത്രങ്ങളിലൂടെ ശ്രദ്ധേയരായി.
സമാന്തര സിനിമയുടെ സ്വാധീനം
സമാന്തര സിനിമ ഇന്ത്യൻ സിനിമയെ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിച്ചു. യാഥാർഥ്യബോധമുള്ള കഥപറച്ചിലും അഭിനയവും വാണിജ്യ സിനിമയിലേക്കും കടന്നുവന്നു. ഇന്നത്തെ സ്വതന്ത്ര സിനിമകൾ സമാന്തര സിനിമയുടെ പിൻഗാമികളാണ്. അന്താരാഷ്ട്ര ചലച്ചിത്രോത്സവങ്ങളിൽ ഇന്ത്യൻ സിനിമയ്ക്ക് അംഗീകാരം നേടിക്കൊടുത്തത് ഈ പ്രസ്ഥാനമാണ്. സമാന്തര സിനിമയിലെ പല ചിത്രങ്ങളും ഇന്ന് ക്ലാസിക്കുകളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ചലച്ചിത്ര പഠനങ്ങളിൽ ഈ പ്രസ്ഥാനം പ്രത്യേക അധ്യായമാണ്. 1990-കളിൽ സർക്കാർ സഹായം കുറഞ്ഞതും ടെലിവിഷന്റെ വളർച്ചയും ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ അസ്തമയത്തിന് കാരണമായി. എങ്കിലും അതിന്റെ സിനിമാ ഭാഷയും സാമൂഹിക ബോധവും ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യൻ സിനിമയിൽ ജീവിക്കുന്നു.
മലയാളത്തിലെ സമാന്തര സിനിമ
മലയാള സിനിമയിലും സമാന്തര സിനിമ ശക്തമായിരുന്നു. അടൂർ ഗോപാലകൃഷ്ണന്റെ സ്വയംവരം (1972) മലയാളത്തിലെ ആദ്യത്തെ പ്രധാന സമാന്തര ചിത്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. അടൂരിന്റെ എലിപ്പത്തായം (1981) അന്താരാഷ്ട്ര ശ്രദ്ധ നേടി. ജി. അരവിന്ദന്റെ കാഞ്ചനസീത (1977), തമ്പ് (1978) എന്നിവയും സമാന്തര സിനിമയുടെ പ്രധാന ചിത്രങ്ങളാണ്. ജോൺ എബ്രഹാമിന്റെ അമ്മ അറിയാൻ (1986) ജനകീയ സിനിമയുടെ പരീക്ഷണമായിരുന്നു. ഈ ചിത്രങ്ങൾ കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക ജീവിതത്തെ യാഥാർഥ്യബോധത്തോടെ ചിത്രീകരിച്ചു. ഫിലിം സൊസൈറ്റി പ്രസ്ഥാനം മലയാളത്തിൽ സമാന്തര സിനിമയ്ക്ക് പ്രേക്ഷകരെ സൃഷ്ടിച്ചു. ഇന്നത്തെ മലയാള സിനിമയുടെ യാഥാർഥ്യബോധമുള്ള ശൈലിക്ക് ഈ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ സ്വാധീനമുണ്ട്.
സമാന്തര സിനിമയും ദേശീയ പുരസ്കാരങ്ങളും
സമാന്തര സിനിമയിലെ ചിത്രങ്ങൾ ദേശീയ ചലച്ചിത്ര പുരസ്കാരങ്ങളിൽ സ്ഥിരമായി അംഗീകാരം നേടി. മികച്ച ചിത്രത്തിനും സംവിധാനത്തിനുമുള്ള പുരസ്കാരങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഈ ചിത്രങ്ങൾക്കാണ് ലഭിച്ചത്. അന്താരാഷ്ട്ര ചലച്ചിത്രോത്സവങ്ങളിൽ ഇന്ത്യൻ സിനിമയ്ക്ക് അംഗീകാരം നേടിക്കൊടുത്തത് സമാന്തര സിനിമയാണ്. ചലച്ചിത്ര പഠനങ്ങളിൽ ഈ പ്രസ്ഥാനം പ്രത്യേക അധ്യായമായി പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്നത്തെ സ്വതന്ത്ര സിനിമകൾ സമാന്തര സിനിമയുടെ പിൻഗാമികളാണ്.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | വസ്തുത |
|---|---|
| കാലഘട്ടം | 1960-കളുടെ അവസാനം മുതൽ 1980-കൾ വരെ |
| തുടക്കചിത്രം | ഭുവൻ ഷോം (1969), മൃണാൾ സെൻ |
| മറ്റ് തുടക്കചിത്രങ്ങൾ | ഉസ്കി റോട്ടി, സാറാ ആകാശ് (1969) |
| വഴികാട്ടി | പഥേർ പാഞ്ചാലി (1955) |
| പ്രധാന സംവിധായകൻ | ശ്യാം ബെനഗൽ (അങ്കൂർ, 1974) |
| പിന്തുണ നൽകിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ | എഫ്ടിഐഐ, ഫിലിം ഫിനാൻസ് കോർപ്പറേഷൻ |
| പ്രധാന വിഷയങ്ങൾ | ജാതി, ദാരിദ്ര്യം, അധികാരം |
| ചിത്രങ്ങളുടെ എണ്ണം | 200-ലധികം |