പ്രാർത്ഥനാ സമാജ്: മഹാരാഷ്ട്രയിലെ പരിഷ്കരണ പ്രസ്ഥാനം
1867-ൽ ബോംബെയിൽ ഡോ. ആത്മാറാം പാണ്ഡുരംഗ് സ്ഥാപിച്ച പ്രാർത്ഥനാ സമാജ് ഏകദൈവ വിശ്വാസവും സ്ത്രീ വിദ്യാഭ്യാസവും വിധവാ പുനർവിവാഹവും പ്രചരിപ്പിച്ച പശ്ചിമേന്ത്യൻ നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനമാണ്.
1867-ൽ ബോംബെയിൽ ഡോ. ആത്മാറാം പാണ്ഡുരംഗ് സ്ഥാപിച്ച പ്രാർത്ഥനാ സമാജ് — പ്രാർത്ഥനാ സംഘം — പശ്ചിമേന്ത്യയിലെ സാമൂഹിക-മത നവോത്ഥാനത്തിന്റെ മുഖ്യ വാഹകമായിരുന്നു. ബംഗാളിലെ ബ്രഹ്മോ സമാജത്തിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ട ഈ പ്രസ്ഥാനം, ഹിന്ദുമതത്തിനുള്ളിൽ നിന്നുകൊണ്ട് യുക്തിപരവും ധാർമ്മികവുമായ പരിഷ്കാരങ്ങൾ നടപ്പാക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
സ്ഥാപനവും പ്രധാന നേതാക്കളും
വൈദ്യശാസ്ത്രജ്ഞനും സാമൂഹിക പരിഷ്കർത്താവുമായ ഡോ. ആത്മാറാം പാണ്ഡുരംഗ് 1867-ൽ ബോംബെയിൽ പ്രാർത്ഥനാ സമാജ് സ്ഥാപിച്ചു. 1870-ൽ ജസ്റ്റിസ് മഹാദേവ് ഗോവിന്ദ് റാനഡെയും ചരിത്രകാരൻ ആർ.ജി. ഭണ്ഡാർക്കറും പ്രസ്ഥാനത്തിൽ ചേർന്നതോടെ അതിന് പുതിയ ശക്തി ലഭിച്ചു. റാനഡെ ഡെക്കാൺ എജ്യുക്കേഷൻ സൊസൈറ്റിയും നടത്തിയിരുന്നു. പരമഹംസ സഭയിലെ പല അംഗങ്ങളും നേരത്തേ ഈ ആശയങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നു. മധ്യകാല മറാഠാ ഭക്തി സന്യാസിമാരിൽ നിന്ന് പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ട്, കരുണാമയനായ ഏകദൈവം എന്ന സങ്കൽപ്പം റാനഡെ സ്ഥാപിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. തെലുങ്ക് പരിഷ്കർത്താവ് കണ്ടുകൂരി വീരേശലിംഗം ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ പ്രസ്ഥാനം പ്രചരിപ്പിച്ചു.
വിശ്വാസങ്ങളും നാലിന പരിഷ്കരണ പരിപാടിയും
ഏകദൈവ വിശ്വാസം, വിഗ്രഹാരാധനയുടെ തിരസ്കാരം, ധാർമ്മിക ജീവിതത്തിനുള്ള ഊന്നൽ എന്നിവയായിരുന്നു സമാജിന്റെ കാതലായ വിശ്വാസങ്ങൾ. പുരോഹിതാധിപത്യം, ജാതി കാഠിന്യം എന്നിവയെ അത് അപലപിച്ചു. ഹിന്ദു, ബുദ്ധ, ക്രിസ്ത്യൻ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ നിന്നെല്ലാം പ്രസ്ഥാനം പ്രചോദനം ഉൾക്കൊണ്ടു; എല്ലാ മതങ്ങളിലും സത്യം തേടി. തൊട്ടുകൂടായ്മ നിർമ്മാർജ്ജനം, സ്ത്രീ വിദ്യാഭ്യാസവും വിധവകളുടെ ഉന്നമനവും, ബാലവിവാഹ നിരോധനം, ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ അടിസ്ഥാന വിദ്യാഭ്യാസം എന്നീ നാല് മേഖലകളിലായിരുന്നു സാമൂഹിക പരിപാടി കേന്ദ്രീകരിച്ചത്. അന്തർജാതി ഭോജനം, അന്തർജാതി വിവാഹം, വിധവാ പുനർവിവാഹം എന്നിവയ്ക്കും സമാജ് വാദിച്ചു.
സ്വാധീനവും പൈതൃകവും
പെൺകുട്ടികൾക്കുള്ള സ്കൂളുകൾ സ്ഥാപിച്ച് സ്ത്രീ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് സമാജ് തുടക്കമിട്ടു; വിധവാ പുനർവിവാഹത്തിനുവേണ്ടി നിരന്തരം പ്രചാരണം നടത്തി. എല്ലാ ജാതിക്കാരെയും മത-സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ പങ്കെടുപ്പിച്ച് സമത്വം പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു. ബ്രഹ്മോ സമാജവുമായി അടുത്ത് പ്രവർത്തിച്ച പ്രാർത്ഥനാ സമാജ്, പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഇന്ത്യൻ നവോത്ഥാനത്തിന്റെ പശ്ചിമേന്ത്യൻ മുഖമായി. യുക്തിചിന്തയും ധാർമ്മിക ഉന്നമനവും മതസഹിഷ്ണുതയും ഊന്നിയ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പൈതൃകം മഹാരാഷ്ട്രയിലെ സാമൂഹിക പരിഷ്കരണ ചരിത്രത്തിൽ സുവർണ്ണ ലിപികളിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു.