സന്ന്യാസി-ഫക്കീർ കലാപം: ബംഗാളിൽ ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലീങ്ങളും ഒന്നിച്ച് നടത്തിയ ആദ്യകാല സമരം
പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ബംഗാളിൽ നടന്ന സന്ന്യാസി-ഫക്കീർ കലാപം — 1770-ലെ ക്ഷാമം, മജ്നു ഷായും ഭവാനി പഥക്കും, ഗറില്ലാ സമരം, ഹിന്ദു-മുസ്ലിം ഐക്യം, ആനന്ദമഠവും വന്ദേമാതരവും.
പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തിൽ ബംഗാളിൽ നടന്ന സന്ന്യാസി-ഫക്കീർ കലാപം (ഏകദേശം 1763-1800) ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനിയുടെ ഭരണത്തിനെതിരായ ഏറ്റവും ആദ്യത്തേതും ഏറ്റവും ദീർഘകാലം നീണ്ടുനിന്നതുമായ കലാപങ്ങളിലൊന്നാണ്. ഹിന്ദു സന്ന്യാസിമാരും മുസ്ലിം ഫക്കീർമാരും ഒരുമിച്ച് പൊതുവായ കൊളോണിയൽ ശത്രുവിനെതിരെ പോരാടിയ ഈ സമരം ഹിന്ദു-മുസ്ലിം ഐക്യത്തിന്റെ ആദ്യകാല ഉദാഹരണമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ബങ്കിം ചന്ദ്ര ചട്ടോപാധ്യായയുടെ 'ആനന്ദമഠം' (1882) നോവലിന്റെ പശ്ചാത്തലവും ഈ കലാപമാണ് — ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയഗാനമായ 'വന്ദേമാതരം' ഉൾക്കൊള്ളുന്ന നോവൽ.
പശ്ചാത്തലം: 1770-ലെ ക്ഷാമവും കമ്പനിയുടെ നിയന്ത്രണങ്ങളും
1765-ൽ ദിവാനി അവകാശം ലഭിച്ചതിനുശേഷം കമ്പനിയുടെ സാമ്പത്തിക ചൂഷണം രൂക്ഷമായി. 1770-ലെ ബംഗാൾ മഹാക്ഷാമം ലക്ഷക്കണക്കിന് പേരുടെ മരണത്തിന് കാരണമായി; ഈ ദുരന്തത്തിനിടയിലും ബ്രിട്ടീഷുകാർ ഉയർന്ന ഭൂനികുതി ആവശ്യപ്പെടുന്നത് തുടർന്നു. സന്ന്യാസിമാരും (ഹിന്ദു തപസ്വികൾ, നാഗ വിഭാഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ) ഫക്കീർമാരും (മുസ്ലിം തപസ്വികൾ) പരമ്പരാഗതമായി പ്രദേശമെമ്പാടും സഞ്ചരിച്ച് പ്രാദേശിക ജമീന്ദാർമാരിൽനിന്നും കർഷകരിൽനിന്നും ഭിക്ഷ സ്വീകരിച്ച് പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് യാത്ര ചെയ്തിരുന്നു. എന്നാൽ കമ്പനി ഇവരെ 'നിയമവിരുദ്ധരായ ഭിക്ഷക്കാർ', 'അലഞ്ഞുതിരിയുന്നവർ' എന്ന് കണ്ട് അവരുടെ സഞ്ചാരത്തിനും തീർത്ഥാടന അവകാശങ്ങൾക്കും കച്ചവടത്തിനും കനത്ത നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്തി.
സാമ്പത്തിക ദുരിതവും പരമ്പരാഗത സാമൂഹിക ക്രമത്തിന്റെ തകർച്ചയും കലാപത്തെ വെറും തപസ്വികളുടെ സമരത്തിനപ്പുറം വ്യാപിപ്പിച്ചു — കർഷകരും കരകൗശലക്കാരും സ്ഥാനഭ്രഷ്ടരായ ജമീന്ദാർമാരും പിരിച്ചുവിടപ്പെട്ട സൈനികരും ഗ്രാമീണ ദരിദ്രരും സമരത്തിൽ അണിനിരന്നു. കമ്പനിയുടെ സാമ്പത്തിക ചൂഷണം, പ്രത്യേകിച്ച് ദിവാനി അവകാശത്തിനുശേഷവും 1770-ലെ ക്ഷാമത്തിനുശേഷവും, വിവിധ വിഭാഗങ്ങളുടെ അസംതൃപ്തിക്ക് ഇന്ധനമായി.
നേതാക്കളും സമരരീതിയും
ഫക്കീർമാരുടെ നേതാവ് മജ്നു ഷാ (1771 മുതൽ സജീവം) ആയിരുന്നു; മൂസാ ഷാ, ചിരാഗ് അലി ഷാ എന്നിവരും പ്രമുഖരായിരുന്നു. സന്ന്യാസികളുടെ ഭാഗത്ത് ഭവാനി പഥക് സ്ഥാനഭ്രഷ്ടരായ കർഷകരെയും തപസ്വികളെയും സംഘടിപ്പിച്ച് പോരാട്ട സേനയാക്കി; ദേവി ചൗധുരാണി അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം പ്രവർത്തിച്ച ശ്രദ്ധേയയായ വനിതാ നേതാവായിരുന്നു — അവർക്ക് നേതൃത്വം നൽകാനുള്ള കഴിവുണ്ടായിരുന്നു.
വൻ യുദ്ധങ്ങളെക്കാൾ ഗറില്ലാ തന്ത്രങ്ങളായിരുന്നു സമരത്തിന്റെ മുഖം — സായുധ സംഘങ്ങളായി പ്രവർത്തിച്ച് കമ്പനിയുടെ ഫാക്ടറികളും ഖജനാവുകളും റെയ്ഡ് ചെയ്ത് പട്ടിണിക്കാരായ ജനങ്ങൾക്ക് ആശ്വാസം നൽകി; വടക്കൻ ബംഗാളിലെ കാടുകളിൽ ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യവുമായി ഏറ്റുമുട്ടി. വലിയ യുദ്ധങ്ങളെക്കാൾ റെയ്ഡുകളും ഏറ്റുമുട്ടലുകളുമായിരുന്നു രീതി. പലപ്പോഴും ഒരുമിച്ചോ ഏകോപിച്ചോ പ്രവർത്തിച്ച സന്ന്യാസിമാരും ഫക്കീർമാരും തമ്മിലുള്ള ഐക്യം ഈ കലാപത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയായിരുന്നു — പൊതുവായ കൊളോണിയൽ ചൂഷണത്തിനെതിരെ ഹിന്ദു തപസ്വികളും സൂഫി സന്യാസിമാരും തോളോടുതോൾ നിന്നു.
അടിച്ചമർത്തലും സാംസ്കാരിക പ്രാധാന്യവും
ഗവർണർ ജനറൽ വാറൻ ഹേസ്റ്റിംഗ്സിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നീണ്ട സൈനിക നടപടികളിലൂടെ ബ്രിട്ടീഷുകാർ ഒടുവിൽ കലാപം അടിച്ചമർത്തി. വ്യാപകമായ സ്വഭാവവും ഭൂപ്രകൃതിയും കാരണം പതിറ്റാണ്ടുകളോളം അടിച്ചമർത്തൽ ഫലപ്രദമായില്ല — കമ്പനി ഫലപ്രദമായി അടിച്ചമർത്താൻ പതിറ്റാണ്ടുകളോളം പാടുപെട്ടു. എന്നാൽ കലാപം സാംസ്കാരികമായി അനശ്വരമായി: 1882-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ബങ്കിം ചന്ദ്ര ചട്ടോപാധ്യായയുടെ 'ആനന്ദമഠം' നോവൽ സന്ന്യാസി കലാപത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് — മാതൃഭൂമിയെ വിദേശ ഭരണത്തിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കാൻ പോരാടിയ 'സന്താൻ' (മക്കൾ) എന്ന തപസ്വി യോദ്ധാക്കളുടെ കഥ. നോവലിലെ 'വന്ദേമാതരം' പിന്നീട് ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയഗാനമായി. 'ദേവി ചൗധുരാണി' എന്ന നോവലിലും ബങ്കിം ഈ പോരാട്ടത്തിന്റെ ദേശസ്നേഹം ചിത്രീകരിച്ചു. നോവലിലെ ചിത്രീകരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ കൃത്യത ചർച്ചാവിഷയമാണെങ്കിലും, ഇന്ത്യൻ ദേശീയതയുടെ ചരിത്രത്തിൽ ഈ പുസ്തകത്തിന് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
ആദ്യകാല ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിനെതിരായ ഏറ്റവും ദീർഘകാലം നീണ്ടുനിന്ന കലാപങ്ങളിലൊന്നായ ഇത് പിൽക്കാല കലാപങ്ങളുടെ മുന്നോടിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു — ബ്രിട്ടീഷ് വിരുദ്ധ പോരാട്ടത്തിന്റെ ആദ്യ തീപ്പൊരികളിലൊന്ന്.
ബങ്കിം ചന്ദ്രനും ബംഗാൾ നവോത്ഥാനവും
സന്ന്യാസി-ഫക്കീർ കലാപത്തെ അനശ്വരമാക്കിയ ബങ്കിം ചന്ദ്ര ചട്ടോപാധ്യായ (1838-1894) ബംഗാൾ നവോത്ഥാനത്തിന്റെ പ്രമുഖനായിരുന്നു — 'സാഹിത്യ സാമ്രാട്ട്' എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യ ബംഗാളി നോവൽ 'ദുർഗേശ്നന്ദിനി' (1865) ആയിരുന്നു; 'കപാൽകുണ്ഡല' തുടങ്ങിയ നോവലുകളും പ്രശസ്തമാണ്. 'ആനന്ദമഠം' ആദ്യം 'ബംഗദർശൻ' മാസികയിൽ ഖണ്ഡശ്ശഃ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച് 1882-ൽ പുസ്തകരൂപത്തിലായി. നോവലിന്റെ പശ്ചാത്തലം 1770-ലെ മഹാക്ഷാമവും സന്ന്യാസി കലാപവുമാണ് — മാതൃഭൂമിയെ വിദേശ ഭരണത്തിൽനിന്ന് മോചിപ്പിക്കാൻ പോരാടുന്ന 'സന്താൻ' എന്ന തപസ്വി യോദ്ധാക്കളുടെ കഥ. നോവലിലെ 'വന്ദേമാതരം' ഗാനം പിന്നീട് ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയഗാനമായി; സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലത്ത് ഈ ഗാനം ദേശസ്നേഹത്തിന്റെ മന്ത്രമായി. 'ദേവി ചൗധുരാണി' നോവലിലും ബങ്കിം കലാപത്തിന്റെ ദേശസ്നേഹം ചിത്രീകരിച്ചു — ദേവി ചൗധുരാണി എന്ന വനിതാ നേതാവിന്റെ കഥ. നോവലുകളിലെ ചിത്രീകരണത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ കൃത്യത ചർച്ചാവിഷയമാണെങ്കിലും, ബംഗാൾ നവോത്ഥാനകാലത്തെ ദേശീയ ബോധത്തിന്റെ ഉറവിടങ്ങളിലൊന്നായി ബങ്കിമിന്റെ കൃതികൾ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. സാഹിത്യം ചരിത്രത്തെ എങ്ങനെ ജനഹൃദയങ്ങളിൽ എത്തിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ഉദാഹരണമാണ് ആനന്ദമഠം.
സന്ന്യാസി-ഫക്കീർ കലാപകാലത്തെ പ്രധാന ആക്രമണങ്ങൾ ബംഗാൾ-ബിഹാർ മേഖലയിലാണ് നടന്നത്. 1770-കളിലും 80-കളിലും സായുധ സംഘങ്ങൾ കമ്പനിയുടെ ഫാക്ടറികളും ഖജനാവുകളും റെയ്ഡ് ചെയ്തു; നികുതിപ്പണം കവർന്നു; കമ്പനി ഉദ്യോഗസ്ഥരെ ആക്രമിച്ചു. വടക്കൻ ബംഗാളിലെ വനമേഖലകൾ കലാപകാരികളുടെ താവളങ്ങളായി; ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യത്തിന് അവരെ കണ്ടെത്താൻ പ്രയാസമായി. മജ്നു ഷായുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഫക്കീർ സംഘങ്ങൾ ബിഹാറിലും പ്രവർത്തിച്ചു. കമ്പനി സൈന്യവുമായുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലുകളിൽ ഇരുഭാഗത്തും നാശനഷ്ടങ്ങളുണ്ടായി. കലാപകാരികൾക്ക് പ്രാദേശിക ജനങ്ങളുടെ പിന്തുണ ലഭിച്ചിരുന്നു — അവർ കൊള്ളയടിച്ച ധനം പട്ടിണിക്കാരായ ജനങ്ങൾക്ക് വിതരണം ചെയ്തുവെന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ഇത് കലാപകാരികളെ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ 'നീതിമാന്മാർ' ആക്കി. പതിറ്റാണ്ടുകളോളം നീണ്ട ഈ ഗറില്ലാ പോരാട്ടം കമ്പനിയുടെ ആദ്യകാല ഭരണത്തിന് വലിയ വെല്ലുവിളിയായിരുന്നു — ബംഗാളിൽ ബ്രിട്ടീഷ് അധികാരം അത്ര എളുപ്പത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടതല്ലെന്ന് ഇത് തെളിയിക്കുന്നു.
സന്ന്യാസി-ഫക്കീർ കലാപത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകത അതിന്റെ ദീർഘകാലമാണ് — ഏകദേശം നാല് പതിറ്റാണ്ട് നീണ്ടുനിന്ന ചെറുത്തുനിൽപ്പ്. 1760-കളിൽ തുടങ്ങി 1800 വരെ ഇടവിട്ട് ആക്രമണങ്ങൾ തുടർന്നു. കമ്പനി പല സൈനിക നടപടികളും നടത്തിയെങ്കിലും വനമേഖലകളിലെ ഗറില്ലാ സംഘങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി തുരത്താനായില്ല. ഈ ദീർഘകാല പോരാട്ടം ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിന്റെ ആദ്യ ദശകങ്ങളിൽ അധികാരം എത്ര ദുർബലമായിരുന്നുവെന്ന് കാണിക്കുന്നു — ബംഗാളിൽ കമ്പനി ഭരണം ഉറപ്പിക്കാൻ പതിറ്റാണ്ടുകൾ വേണ്ടിവന്നു.
പരീക്ഷകൾക്ക് ഓർക്കേണ്ടത്: സന്ന്യാസി-ഫക്കീർ കലാപം ഏകദേശം 1763-1800, ബംഗാൾ-ബിഹാർ (ഇന്നത്തെ പശ്ചിമ ബംഗാൾ, ബംഗ്ലാദേശ്); കാരണങ്ങൾ — 1770-ലെ മഹാക്ഷാമം, ഉയർന്ന നികുതി, ദിവാനി അവകാശം 1765, സഞ്ചാര-തീർത്ഥാടന നിയന്ത്രണങ്ങൾ; നേതാക്കൾ — മജ്നു ഷാ, മൂസാ ഷാ, ഭവാനി പഥക്, ദേവി ചൗധുരാണി; ഗറില്ലാ തന്ത്രം, ഫാക്ടറി-ഖജനാവ് റെയ്ഡുകൾ; ഹിന്ദു-മുസ്ലിം ഐക്യം; ആനന്ദമഠം (1882) — വന്ദേമാതരം (ദേശീയഗാനം); വാറൻ ഹേസ്റ്റിംഗ്സ് അടിച്ചമർത്തി.