ഷഹനായി: ബിസ്മില്ലാ ഖാന്റെ വാദ്യം
വിവാഹങ്ങളുടെയും ക്ഷേത്രങ്ങളുടെയും ശബ്ദമായ ഷഹനായിയെ ശാസ്ത്രീയ സംഗീതത്തിന്റെ വേദിയിലേക്ക് ഉയർത്തിയത് ഉസ്താദ് ബിസ്മില്ലാ ഖാനാണ്. ഷഹനായിയുടെ കഥ അറിയാം.
ഇന്ത്യൻ വിവാഹങ്ങളുടെ മംഗളധ്വനിയാണ് ഷഹനായി. ക്ഷേത്രങ്ങളിലും വിവാഹവീടുകളിലും മുഴങ്ങുന്ന ഈ വാദ്യത്തിന്റെ ശബ്ദം കേൾക്കുമ്പോൾ തന്നെ ആഘോഷത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷം മനസ്സിൽ നിറയും. എന്നാൽ ഷഹനായി ഒരുകാലത്ത് വെറുമൊരു മംഗളവാദ്യം മാത്രമായിരുന്നു. അതിനെ ശാസ്ത്രീയ സംഗീതത്തിന്റെ വേദിയിലേക്ക് ഉയർത്തിയത് ഉസ്താദ് ബിസ്മില്ലാ ഖാനാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം തന്നെ ഷഹനായിയുടെ ചരിത്രമാണ്.
ഷഹനായി ഒരു ഇരട്ടനാവുള്ള കാറ്റുവാദ്യമാണ്. മരം കൊണ്ട് നിർമിക്കുന്ന ഈ വാദ്യത്തിന്റെ ഒരു അറ്റത്ത് ചെറിയ നാവ് ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിലൂടെ ശ്വാസം ഊതുമ്പോഴാണ് ശബ്ദമുണ്ടാകുന്നത്. ഷഹനായിയുടെ പേരിന്റെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു ഐതിഹ്യമുണ്ട്. രാജാവിന്റെ അഥവാ ഷായുടെ അരമനയിൽ നായ് എന്ന നായിഡു വായിച്ച വാദ്യം എന്നതിനാലാണ് ഷഹനായി എന്ന പേര് വന്നതെന്നാണ് കഥ. പുങ്കി എന്ന പഴയ വാദ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഷഹനായി വികസിച്ചതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു.
ഉസ്താദ് ബിസ്മില്ലാ ഖാൻ (1916-2006)
1916 മാർച്ച് 21-ന് ബിഹാറിലെ ദുംറാവോണിൽ ജനിച്ച ബിസ്മില്ലാ ഖാന്റെ യഥാർഥ പേര് ഖമറുദ്ദീൻ ഖാൻ എന്നായിരുന്നു. ആറ് വയസ്സുള്ളപ്പോൾ അദ്ദേഹം വാരാണസിയിലേക്ക് പോയി. അവിടെ കാശി വിശ്വനാഥ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഷഹനായി വായിച്ചിരുന്ന മാതൃസഹോദരൻ അലി ബക്ഷ് ഖാനിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം സംഗീതം പഠിച്ചു. 1937-ൽ കൊൽക്കത്തയിൽ നടന്ന അഖിലേന്ത്യാ സംഗീത സമ്മേളനത്തിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രകടനം വലിയ ശ്രദ്ധ നേടി. ഇന്ത്യ സ്വാതന്ത്ര്യം നേടിയ 1947 ഓഗസ്റ്റ് 15-ന് ചെങ്കോട്ടയിൽ ഷഹനായി വായിച്ച് രാജ്യത്തെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത ആദ്യത്തെ സംഗീതജ്ഞനാണ് ബിസ്മില്ലാ ഖാൻ.
അംഗീകാരങ്ങളും ജീവിതവും
ബിസ്മില്ലാ ഖാന് 2001-ൽ ഭാരതരത്നം ലഭിച്ചു. എം.എസ്. സുബ്ബലക്ഷ്മിക്കും രവി ശങ്കറിനും ശേഷം ഭാരതരത്നം ലഭിച്ച മൂന്നാമത്തെ ശാസ്ത്രീയ സംഗീതജ്ഞനാണ് അദ്ദേഹം. പത്മശ്രീ, പത്മഭൂഷൺ, പത്മവിഭൂഷൺ എന്നിവയും അദ്ദേഹത്തിന് ലഭിച്ചു. ലോകമെമ്പാടും പരിപാടികൾ അവതരിപ്പിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം വാരാണസിയിലെ ചെറിയ വീട്ടിൽ ലളിതമായ ജീവിതം നയിച്ചു. 2006 ഓഗസ്റ്റ് 21-ന് വാരാണസിയിൽ വെച്ച് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണത്തിൽ രാജ്യം ദേശീയ ദുഃഖാചരണം നടത്തി. അദ്ദേഹത്തെ ഷഹനായിയോടൊപ്പമാണ് അടക്കം ചെയ്തത്.
ഷഹനായിയുടെ സ്ഥാനം
ബിസ്മില്ലാ ഖാന് മുമ്പ് ഷഹനായി ക്ഷേത്രങ്ങളിലും വിവാഹങ്ങളിലും മാത്രം ഒതുങ്ങിയ വാദ്യമായിരുന്നു. അദ്ദേഹം അതിനെ രാഗസംഗീതത്തിന്റെ വാദ്യമാക്കി മാറ്റി. ഷഹനായിയിൽ ഖയാൽ, തുമ്രി തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങൾ വായിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് അദ്ദേഹം തെളിയിച്ചു. ഇന്ന് ഷഹനായി ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീത കച്ചേരികളിൽ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട വാദ്യമാണ്. പരീക്ഷകളിൽ ബിസ്മില്ലാ ഖാന്റെ ജന്മവർഷം, ഭാരതരത്നം ലഭിച്ച വർഷം, 1947-ലെ ചെങ്കോട്ട പ്രകടനം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ പതിവാണ്.
ഷഹനായിയുടെ ഘടനയും വിവാഹങ്ങളിലെ സ്ഥാനവും
ഷഹനായി നിർമിക്കുന്നത് പ്രത്യേകതരം മരം കൊണ്ടാണ്. വാദ്യത്തിന്റെ ശരീരത്തിൽ ആറ് മുതൽ ഒൻപത് വരെ തുളകളുണ്ട്. മുകളിൽ പിച്ചള കൊണ്ട് നിർമിച്ച ചെറിയ കുഴലും അതിൽ ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഇരട്ടനാവുമാണ് ശബ്ദത്തിന്റെ ഉറവിടം. നാവ് നനച്ച് ശ്വാസം ഊതുമ്പോഴാണ് ശബ്ദമുണ്ടാകുന്നത്. ഷഹനായിയുടെ ശബ്ദം മൂക്കിലൂടെയുള്ള ശ്വാസനിയന്ത്രണം കൊണ്ട് തുടർച്ചയായി നിലനിർത്താൻ കഴിയും. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഷഹനായിയിൽ നീണ്ട ആലാപങ്ങൾ വായിക്കാൻ കഴിയും. വാദ്യത്തിന്റെ താഴത്തെ അറ്റം വിടർന്നതാണ്; ഇത് ശബ്ദത്തെ കൂടുതൽ ദൂരെ എത്തിക്കുന്നു.
ഇന്ത്യൻ വിവാഹങ്ങളിൽ ഷഹനായി ഒഴിച്ചുകൂടാനാവാത്തതാണ്. വധുവിന്റെ വീട്ടിലേക്കുള്ള വരവിലും വിവാഹച്ചടങ്ങുകളിലും ഷഹനായി മുഴങ്ങുന്നു. ഷഹനായിയുടെ ശബ്ദത്തിൽ ആഹ്ലാദവും വിരഹവും ഒരുമിച്ച് കലർന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ബിസ്മില്ലാ ഖാന് പുറമെ അനന്ത് ലാൽ തുടങ്ങിയവരും പ്രശസ്തരായ ഷഹനായി വാദകരായിരുന്നു. ഇന്ന് ഷഹനായി പഠിക്കുന്ന വിദ്യാർഥികൾ ബിസ്മില്ലാ ഖാന്റെ റെക്കോഡിങ്ങുകൾ കേട്ടാണ് പഠിക്കുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശൈലി ഷഹനായി വാദനത്തിന്റെ മാനദണ്ഡമായി നിലനിൽക്കുന്നു.
ബിസ്മില്ലാ ഖാന്റെ സംഗീതവും ജീവിതമൂല്യങ്ങളും
ബിസ്മില്ലാ ഖാന്റെ സംഗീതത്തിൽ ഭക്തിയും ലാളിത്യവും നിറഞ്ഞിരുന്നു. അദ്ദേഹം എല്ലാ ദിവസവും രാവിലെ ഗംഗാനദീതീരത്ത് ഷഹനായി വായിച്ചിരുന്നു. വാരാണസിയിലെ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും അദ്ദേഹം പതിവായി വായിച്ചു. സംഗീതം ദൈവത്തിനുള്ള വഴിപാടാണെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. പ്രശസ്തിയും പണവും അദ്ദേഹത്തെ മാറ്റിയില്ല. അദ്ദേഹം ജീവിതകാലം മുഴുവൻ വാരാണസിയിലെ ചെറിയ വീട്ടിലാണ് താമസിച്ചത്. സൈക്കിൾ റിക്ഷയിലാണ് അദ്ദേഹം സഞ്ചരിച്ചിരുന്നത്. ഈ ലാളിത്യമാണ് അദ്ദേഹത്തെ ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്.
ബിസ്മില്ലാ ഖാന്റെ റെക്കോഡിങ്ങുകൾ ഇന്ന് ഷഹനായി പഠനത്തിന്റെ പാഠപുസ്തകങ്ങളാണ്. അദ്ദേഹം വായിച്ച രാഗ് ഭൈരവി, രാഗ് യമൻ തുടങ്ങിയവ ലോകപ്രശസ്തമാണ്. ഇന്ത്യൻ സർക്കാർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണയ്ക്കായി തപാൽ സ്റ്റാമ്പ് പുറത്തിറക്കിയിട്ടുണ്ട്. വാരാണസിയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിൽ ഒരു തെരുവുണ്ട്. ഷഹനായി എന്നാൽ ഇന്ന് ബിസ്മില്ലാ ഖാൻ എന്നാണ് അർഥം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം സംഗീതജ്ഞർക്കും സാധാരണക്കാർക്കും ഒരു പാഠമാണ്.
ബിസ്മില്ലാ ഖാനെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലെ പ്രധാന തീയതികൾ ഒരുമിച്ച് ഓർക്കുക. 1916 മാർച്ച് 21-ന് ബിഹാറിലെ ദുംറാവോണിൽ ജനനം, ആറ് വയസ്സിൽ വാരാണസിയിലേക്ക്, 1937-ൽ കൊൽക്കത്ത സംഗീത സമ്മേളനം, 1947 ഓഗസ്റ്റ് 15-ന് ചെങ്കോട്ടയിൽ ഷഹനായി, 2001-ൽ ഭാരതരത്നം, 2006 ഓഗസ്റ്റ് 21-ന് മരണം. എം.എസ്. സുബ്ബലക്ഷ്മിക്കും രവി ശങ്കറിനും ശേഷം ഭാരതരത്നം ലഭിച്ച മൂന്നാമത്തെ ശാസ്ത്രീയ സംഗീതജ്ഞനാണ് അദ്ദേഹം. ഷഹനായി ഒരു ഇരട്ടനാവുള്ള കാറ്റുവാദ്യമാണ്; വിവാഹങ്ങളിലും ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഇത് മുഴങ്ങുന്നു.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | കാര്യം |
|---|---|
| ജനനം | 1916 മാർച്ച് 21, ദുംറാവോൺ, ബിഹാർ |
| യഥാർഥ പേര് | ഖമറുദ്ദീൻ ഖാൻ |
| ഗുരു | അലി ബക്ഷ് ഖാൻ |
| ചെങ്കോട്ട പ്രകടനം | 1947 ഓഗസ്റ്റ് 15 |
| ഭാരതരത്നം | 2001 |
| മരണം | 2006 ഓഗസ്റ്റ് 21, വാരാണസി |