സിത്താർ: രവി ശങ്കറും ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതവും
ഇന്ത്യൻ സംഗീതത്തെ ലോകമെമ്പാടും എത്തിച്ച വാദ്യമാണ് സിത്താർ. രവി ശങ്കറിന്റെ ജീവിതവും സിത്താറിന്റെ ചരിത്രവും ഘടനയും അറിയാം.
ഇന്ത്യൻ ശാസ്ത്രീയ സംഗീതം എന്ന് കേൾക്കുമ്പോൾ ലോകമെമ്പാടുമുള്ളവരുടെ മനസ്സിൽ ആദ്യം വരുന്ന ചിത്രം സിത്താർ വായിക്കുന്ന ഒരു സംഗീതജ്ഞന്റേതാണ്. നീണ്ട കഴുത്തും വലിയ കുടവുമുള്ള ഈ തന്ത്രിവാദ്യം ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വാദ്യമാണ്. പേർഷ്യൻ ഭാഷയിൽ സെഹ്-താർ എന്നാൽ മൂന്ന് തന്ത്രികൾ എന്നാണ് അർഥം. എന്നാൽ ഇന്നത്തെ സിത്താറിൽ ഏഴ് തന്ത്രികളുണ്ട്. പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ അമീർ ഖുസ്രു സിത്താർ കണ്ടുപിടിച്ചു എന്നാണ് പരമ്പരാഗത വിശ്വാസം; ഇത് ഐതിഹ്യമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
സിത്താറിന്റെ പ്രധാന ഭാഗങ്ങൾ കുടം, കഴുത്ത്, സ്വരസ്ഥാനങ്ങൾ, തന്ത്രികൾ എന്നിവയാണ്. കുടം സാധാരണയായി ചുരയ്ക്കയിൽ നിന്നാണ് നിർമിക്കുന്നത്. സ്വരസ്ഥാനങ്ങൾ ചലിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നവയാണ്; ഇതിലൂടെ വ്യത്യസ്ത രാഗങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് സ്വരങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കാം. വലതുകൈയിലെ ചൂണ്ടുവിരലിൽ ധരിക്കുന്ന മിസ്രാബ് എന്ന നഖം കൊണ്ടാണ് തന്ത്രികൾ മീട്ടുന്നത്. സിത്താറിൽ മീൻഡ് എന്ന സാങ്കേതികവിദ്യയിലൂടെ ഒരു സ്വരത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു സ്വരത്തിലേക്ക് മൃദുവായി വഴുതാൻ കഴിയും; ഇതാണ് സിത്താറിന്റെ ശബ്ദത്തിന് അതിന്റെ പ്രത്യേക മാധുര്യം നൽകുന്നത്.
പണ്ഡിറ്റ് രവി ശങ്കർ (1920-2012)
സിത്താറിനെയും ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതത്തെയും ലോകമെമ്പാടും എത്തിച്ചത് പണ്ഡിറ്റ് രവി ശങ്കറാണ്. 1920 ഏപ്രിൽ 7-ന് വാരാണസിയിൽ ജനിച്ച അദ്ദേഹം ചെറുപ്പത്തിൽ സഹോദരൻ ഉദയ് ശങ്കറിന്റെ നൃത്തസംഘത്തോടൊപ്പം യൂറോപ്പിൽ സഞ്ചരിച്ചു. 1938-ൽ നൃത്തം ഉപേക്ഷിച്ച് മൈഹാറിലെ ഉസ്താദ് അല്ലാവുദ്ദീൻ ഖാന്റെ ശിഷ്യനായി സിത്താർ പഠിക്കാൻ തുടങ്ങി. സത്യജിത് റേയുടെ പഥേർ പാഞ്ചാലി ഉൾപ്പെടെയുള്ള ചിത്രങ്ങൾക്ക് അദ്ദേഹം സംഗീതം നൽകി. 1971-ൽ ബംഗ്ലാദേശിനുവേണ്ടി ന്യൂയോർക്കിൽ നടന്ന കൺസർട്ട് ഫോർ ബംഗ്ലാദേശ് അദ്ദേഹം സംഘടിപ്പിച്ചു.
അംഗീകാരങ്ങളും പൈതൃകവും
രവി ശങ്കറിന് 1967-ൽ പത്മഭൂഷണും 1981-ൽ പത്മവിഭൂഷണും 1999-ൽ ഭാരതരത്നവും ലഭിച്ചു. നാല് ഗ്രാമി പുരസ്കാരങ്ങളും അദ്ദേഹം നേടി. ബീറ്റിൽസിലെ ജോർജ് ഹാരിസണുമായുള്ള സൗഹൃദം പാശ്ചാത്യ യുവാക്കൾക്കിടയിൽ ഇന്ത്യൻ സംഗീതത്തിന് വലിയ പ്രചാരം നൽകി. 1986 മുതൽ 1992 വരെ അദ്ദേഹം രാജ്യസഭാംഗമായിരുന്നു. 2012 ഡിസംബർ 11-ന് അമേരിക്കയിലെ സാൻ ഡിയേഗോയിൽ വെച്ച് അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകൾ അനുഷ്ക ശങ്കർ ഇന്ന് പ്രശസ്തയായ സിത്താർ വാദകയാണ്. വിലായത്ത് ഖാൻ, നിഖിൽ ബാനർജി, ബുദ്ധാദിത്യ മുഖർജി എന്നിവരും സിത്താറിന്റെ മഹാരഥന്മാരാണ്.
സിത്താറും മറ്റ് തന്ത്രിവാദ്യങ്ങളും
സിത്താറിനോട് ചേർന്ന് നിൽക്കുന്ന മറ്റൊരു പ്രധാന വാദ്യമാണ് സരോദ്. സരോദിൽ സ്വരസ്ഥാനങ്ങളില്ല; വിരലുകൾ കൊണ്ട് തന്ത്രിയിൽ അമർത്തിയാണ് സ്വരങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നത്. അലി അക്ബർ ഖാൻ സരോദിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനായ വാദകനായിരുന്നു. സിത്താറും സരോദും ചേർന്ന് ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതത്തിന്റെ തന്ത്രിവാദ്യ പാരമ്പര്യത്തെ സമ്പന്നമാക്കുന്നു. പരീക്ഷകളിൽ രവി ശങ്കറിന്റെ ജന്മവർഷം, ഭാരതരത്നം ലഭിച്ച വർഷം, ഗുരുവിന്റെ പേര്, സിത്താറിന്റെ ഘടന എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ പതിവായി വരാറുണ്ട്.
സിത്താറിന്റെ നിർമാണവും ശബ്ദവും
സിത്താർ നിർമിക്കുന്നത് ചുരയ്ക്കയിൽ നിന്നാണ്. ചുരയ്ക്കയുടെ ഉള്ള് നീക്കം ചെയ്ത് ഉണക്കിയെടുത്താണ് കുടം ഉണ്ടാക്കുന്നത്. കഴുത്ത് തേക്ക് പോലുള്ള മരം കൊണ്ടാണ് നിർമിക്കുന്നത്. സ്വരസ്ഥാനങ്ങൾ ചലിപ്പിക്കാൻ കഴിയും; ഇതിലൂടെ വ്യത്യസ്ത രാഗങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് സ്വരങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കാം. സിത്താറിൽ അഞ്ച് പ്രധാന തന്ത്രികളും രണ്ട് ഡ്രോൺ തന്ത്രികളുമുണ്ട്. കൂടാതെ താഴെ പതിനൊന്ന് മുതൽ പതിമൂന്ന് വരെ അനുരണന തന്ത്രികളും ഉണ്ട്. ഇവയാണ് സിത്താറിന്റെ ശബ്ദത്തിന് അതിന്റെ പ്രത്യേക തിളക്കവും ആഴവും നൽകുന്നത്.
രവി ശങ്കർ സിത്താറിൽ പല പരിഷ്കാരങ്ങളും വരുത്തി. അദ്ദേഹം സിത്താറിന്റെ രൂപം കൂടുതൽ മനോഹരമാക്കുകയും ശബ്ദം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. സത്യജിത് റേയുടെ ചിത്രങ്ങൾക്ക് അദ്ദേഹം നൽകിയ സംഗീതം ഇന്ത്യൻ സിനിമാസംഗീതത്തിന്റെ നാഴികക്കല്ലാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മകൾ നോറ ജോൺസ് ലോകപ്രശസ്ത ഗായികയാണ്; മകൾ അനുഷ്ക ശങ്കർ സിത്താർ വാദകയാണ്. സിത്താർ പഠിക്കുന്ന വിദ്യാർഥികൾ രവി ശങ്കറിന്റെ ശൈലിയും വിലായത്ത് ഖാന്റെ ശൈലിയും താരതമ്യം ചെയ്ത് പഠിക്കുന്നു. ഇരു ശൈലികളും സിത്താർ വാദനത്തിന്റെ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത മുഖങ്ങളാണ്.
സിത്താർ വാദനത്തിന്റെ ശൈലികൾ
സിത്താർ വാദനത്തിൽ രണ്ട് പ്രധാന ശൈലികളുണ്ട്: രവി ശങ്കറിന്റെ ശൈലിയും വിലായത്ത് ഖാന്റെ ശൈലിയും. രവി ശങ്കറിന്റെ ശൈലി ഗായകീ അംഗ് എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ഗായനത്തെ അനുകരിക്കുന്ന രീതിയാണിത്. വിലായത്ത് ഖാന്റെ ശൈലി തന്ത്രകാരി അംഗ് ആണ്; വാദ്യത്തിന്റെ സാങ്കേതികവിദ്യയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന രീതിയാണിത്. നിഖിൽ ബാനർജി രണ്ട് ശൈലികളും ചേർത്ത് വായിച്ചിരുന്നു. സിത്താർ വാദനത്തിൽ ആലാപ്, ജോഡ്, ഝാല എന്നീ ഘട്ടങ്ങളുണ്ട്. ആലാപ് സാവധാനം തുടങ്ങി ഝാലയിൽ വേഗത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു.
സിത്താർ ഇന്ന് ലോകമെമ്പാടും പഠിപ്പിക്കുന്നു. അമേരിക്കയിലും യൂറോപ്പിലും സിത്താർ വിദ്യാലയങ്ങളുണ്ട്. സിനിമാസംഗീതത്തിലും സിത്താറിന്റെ ശബ്ദം ധാരാളമായി ഉപയോഗിക്കുന്നു. രവി ശങ്കറിന്റെ മകൾ അനുഷ്ക ശങ്കർ സിത്താറിനെ പുതിയ തലമുറയിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു. സിത്താർ പഠിക്കുന്ന വിദ്യാർഥികൾ ആദ്യം അടിസ്ഥാന സ്വരങ്ങളും താളങ്ങളും പഠിക്കുന്നു. വർഷങ്ങളുടെ പരിശീലനത്തിനുശേഷമാണ് രാഗങ്ങൾ വായിക്കാൻ കഴിയുന്നത്. സിത്താറിന്റെ ചരിത്രം ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
രവി ശങ്കറെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലെ പ്രധാന തീയതികൾ ഒരുമിച്ച് ഓർക്കുക. 1920 ഏപ്രിൽ 7-ന് വാരാണസിയിൽ ജനനം, 1938-ൽ അല്ലാവുദ്ദീൻ ഖാന്റെ ശിഷ്യനായി, 1967-ൽ പത്മഭൂഷൺ, 1981-ൽ പത്മവിഭൂഷൺ, 1999-ൽ ഭാരതരത്നം, 2012 ഡിസംബർ 11-ന് മരണം. 1971-ലെ കൺസർട്ട് ഫോർ ബംഗ്ലാദേശും പഥേർ പാഞ്ചാലിക്ക് നൽകിയ സംഗീതവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശസ്തമായ സംഭാവനകളാണ്. നാല് ഗ്രാമി പുരസ്കാരങ്ങൾ അദ്ദേഹം നേടി. സിത്താറിന്റെ ഏഴ് തന്ത്രികളും ചലിക്കുന്ന സ്വരസ്ഥാനങ്ങളും മീൻഡ് സാങ്കേതികവിദ്യയും പരീക്ഷയ്ക്ക് പ്രധാനപ്പെട്ട വിവരങ്ങളാണ്.
ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ
| വിവരം | കാര്യം |
|---|---|
| രവി ശങ്കർ ജനനം | 1920 ഏപ്രിൽ 7, വാരാണസി |
| ഗുരു | ഉസ്താദ് അല്ലാവുദ്ദീൻ ഖാൻ, മൈഹാർ |
| ഭാരതരത്നം | 1999 |
| പത്മവിഭൂഷൺ | 1981 |
| പത്മഭൂഷൺ | 1967 |
| മരണം | 2012 ഡിസംബർ 11, സാൻ ഡിയേഗോ |
| പ്രശസ്ത സംഭവം | കൺസർട്ട് ഫോർ ബംഗ്ലാദേശ്, 1971 |